Іле өзені: қай айда барған жөн
- қаңтар: маусым емес
- ақпан: маусым емес
- наурыз: маусым емес
- сәуір: болады
- мамыр: ең қолайлы
- маусым: жақсы
- шілде: жақсы
- тамыз: жақсы
- қыркүйек: ең қолайлы
- қазан: болады
- қараша: маусым емес
- желтоқсан: маусым емес
Қараша айының соңынан сәуірдің басына дейін өзен мұз астында, шілде–тамызда ыстық әрі құрғақ, сондықтан ең жайлы айлар — мамыр мен қыркүйек.
Іле өзені: неге бару керек
Балқаш жағасындағы Іле атырауы
Жиделі, Топар, Қоғалы және Нарын салалары, Асаубай мен Айнакөл көлдері. Ағынның шамамен 80 %-ы Жиделі арқылы өтеді, ал су үнемі қайта бөлініп отырады.
Іле атырауындағы Рамсар алқабы
Рамсар конвенциясымен қорғалатын 9 766 км²: өсімдіктің 427 түрі және жануарлардың 345 түрі, олардың ішінде бұйра бірқазан, ақбас үйрек және қызылжемсау қарашақаз.
Іле бойымен Балқашқа дейін салмен жүзу
Іле арнасы қамысты аралдары бар салаларға бөлінеді, ал Қапшағайдан төмен аңғар 15 км-ге дейін кеңейеді. Балқашқа дейін өзен арқылы бір ғана автокөлік көпірі бар.
Іленің төменгі ағысындағы құрғақ жаз
Шілдеде күндіз шамамен 30,5 °C, түнде 22,5 °C, шілде–қыркүйекте жауын-шашын айына 3–6 мм. Ең жұмсақ ауа райы мамыр мен қыркүйекте, күндіз шамамен 22–24 °C.
Ілеге оралуы күтілетін жолбарыс
Тұран жолбарысы атырауда 1948 жылға дейін мекендеген. Қазір мұнда Қиыр Шығыс жолбарыстарын қоныстандыру талқылануда: жыртқыштың негізгі олжасы — жабайы шошқа, ол атырауда көп.
Іле өзені суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Іле өзені Қытай аумағындағы Орталық Тянь-Шаньнан бастау алып, Балқаш көліне құяды және оған келетін судың 73–80 %-ын береді. Текеспен қоса алғандағы ұзындығы 1 439 км, оның 815 км-і Алматы облысына тиесілі. Қазақстанда өзенді Қапшағай су қоймасы, жайын аулау және Балқашқа дейінгі көп күндік су саяхаттары арқылы жақсы біледі.
Іле өзені картада: Текес пен Күнгестің қосылған жерінен атырауға дейін
Іленің бастауы Текес пен Күнгес өзендері қосылатын 794 м биіктікте, сағасы Балқаш жағасында, 341 м биіктікте жатыр. Қытайда өзен Тянь-Шань мен Борохоро жотасының арасындағы аңғармен Құлжаның жанынан ағып өтеді де, Қайырған мекенінің тұсында шекараны кесіп өтеді.
Қазақстанда арна тек Қапшағай маңында тарылады: мұнда 1965–1970 жылдары СЭС бөгеті салынып, Қапшағай су қоймасы пайда болды. Одан төмен аңғар қайта кеңейеді (қазақша Уикипедия бойынша 15 км-ге дейін) және Сарыесік-Атырау мен Таукұм шөлдерінің арасымен созылады. Өзен бойында Қонаев, Бақанас, Үшжарма, Ақдала, Ақкөл, Аралтөбе орналасқан.
Жоспарлау үшін бір жайтты ескерген жөн: Қонаевтан Балқашқа дейінгі бөлікте Іле арқылы өтетін бір ғана автокөлік көпірі бар. Ол Бақанастан шамамен 40 км солтүстік-батыста орналасқан және Дінмұхамед Қонаевтың есімімен аталған. Жағаны қате таңдасаңыз, айналып өту ұзаққа созылуы мүмкін.
Іле өзені қайда құяды және атырауы неге соншалық кең
Іле Балқаш көліне құяды және су келетін бөлігін едәуір тұщытады. Орысша Уикипедия көлдің батыс бөлігін, ағылшынша Уикипедия оңтүстік-шығыс шетін атайды; картада бұл оңтүстік жағалаудың бір аймағы, тек әртүрлі сипатталған.
Атырау бірнеше тұрақты саладан тұрады: Жиделі, Топар, Қоғалы, Нарын. Ағынның шамамен 80 %-ы Жиделі арқылы өтеді. Атырау көлдерінің ең ірілері — Асаубай мен Айнакөл. Атыраудың өзі тұрақсыз: су салалар арасында үнемі қайта бөлініп отырады, ал қазіргі арнаның оң жағында ежелгі құрғақ арналар жатыр, олардың ең ірісі — Жанатас.
Дереккөздер атырау аумағын мүлдем әртүрлі көрсетеді, сондықтан ол туралы кез келген санды оқығанда осыны ескерген дұрыс.
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Атырау аумағы (орысша Уикипедия, 2017) | 415 000 га, яғни шамамен 4 150 км² |
| Атырау аумағы (ағылшынша Уикипедия) | шамамен 8 000 км² |
| Атырау аумағы (қазақша Уикипедия) | 9 000 км², ұзындығы 130 км, ені 100 км-ге дейін |
| Атыраудағы Рамсар алқабы | 9 766 км² |
| Жиделі арқылы өтетін ағын үлесі | шамамен 80 % |
Екі еседей айырмашылық, бәлкім, нені атырау деп санауға байланысты шығар, бірақ дереккөздер мұны түсіндірмейді. Көл туралы толығырақ — Балқаш бетінде.
Іле бойымен салмен жүзу: не белгілі, не белгісіз
Өзен шытырман туризм әуесқойлары арасында, әсіресе Балқашқа дейін салмен жүзетіндер арасында танымал. ХХ ғасырдың басында Іле Батыс Қытайдан келетін қатынасы қызу су жолы болған, ал қазақша Уикипедия бойынша Қазақстанда тұрақты кеме қатынасы Бақанасқа дейін жүреді. Бұл мәліметтер мерзімі көрсетілмей келтірілген, оларды қайта тексерген жөн.
Салмен жүзу үшін өзеннің мінезі маңызды. Арна қамыс пен бұта басқан шағын аралдары бар көптеген салаларға бөлінеді, ал қазақша Уикипедия Ілені болжауы қиын өзен деп атайды: шөгетін тұнбаның салдарынан ол арнасын үнемі өзгертіп отырады. Су шығыны өзен бойында айтарлықтай өзгереді.
| Өлшеу тұсы | Жылдық орташа шығын |
|---|---|
| Шекара, Қайырған мекені | 395 м³/с |
| Қапшағай су қоймасынан 37 км төмен | 470 м³/с (қазақша Уикипедия, Қапшағай тұсы: 464 м³/с) |
| Үшжарма ауылы | 468 м³/с |
| Балқаш жағасындағы саға | 329 м³/с |
Салшы үшін бұл мынаны білдіреді: Үшжармадан төмен, атырауда су азаяды, салалар көбейеді, қате тармаққа түсіп кету оңайлайды. Судың ең жоғары деңгейі шілде–тамызда болады. Біз салмен жүзудің әдеттегі ұзақтығын да, бастау мен мәре нүктелерін де, атыраудың қорғалатын бөліктеріндегі ережелерді де растай алмадық.
Ілеге қашан бару керек: мұз, су және аптап
Өзенге барудың қолайлы кезеңі — мамырдан қыркүйекке дейін, ал ең жайлысы мамыр мен қыркүйек. Іле қараша айының соңында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді, сондықтан қыста салмен жүзу туралы сөз болуы мүмкін емес.
Күндіз, °C / Түнде, °C · Жауын-шашын, мм
Бұл орынның координаттары бойынша реанализден есептелген норма, метеостанция бақылауы емес.
Айлар бойынша сандар
| Ай | Күндіз, °C | Түнде, °C | Жауын-шашын, мм |
|---|---|---|---|
| Қаң | -5.3 | -11.9 | 12.7 |
| Ақп | -3.1 | -10 | 9.6 |
| Нау | 6.4 | -2.1 | 18.4 |
| Сәу | 16.3 | 7.4 | 15.2 |
| Мам | 24.2 | 14.6 | 17.2 |
| Мау | 29.4 | 20.3 | 13.8 |
| Шіл | 30.9 | 22.2 | 7 |
| Там | 28.9 | 19.9 | 3.9 |
| Қыр | 22.5 | 13.4 | 3.1 |
| Қаз | 13.6 | 5.7 | 17.1 |
| Қар | 3.2 | -3.2 | 17.6 |
| Жел | -3.1 | -9.3 | 14.1 |
Дереккөз: Open-Meteo, ERA5 reanalysis, 2011–2020
Бұл — метеостанция деректері емес, төменгі ағыстағы, Балқаш маңындағы 341 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары. Шілдеде күндіз орта есеппен 30,9 °C, түнде 22,2 °C болады, түн салқындық әкелмейді деуге болады. Шілде, тамыз және қыркүйекте жауын-шашын айына небәрі 3–6 мм: көлеңке мен жаңбыр күтпеңіз.
Мамырда күндіз шамамен 24 °C, түнде 15 °C, қыркүйекте шамамен 23 °C және 14 °C — жылу мен жайлылықтың ең жақсы үйлесімі осы. Сәуір мен қазанда түнгі температура шамамен 6–7 °C-қа дейін төмендейді. Қаңтарда күндіз шамамен −5 °C, түнде −12 °C.
Іле атырауы: құстар, балық және қайта оралуы күтілетін жолбарыс
Атырау сулы-батпақты алқаптардың Рамсар тізіміне енгізілген: мұнда өсімдіктің 427 түрі және жануарлардың 345 түрі тіркелген, олардың ішінде бұйра бірқазан, қарақұйрық, сасық күзен, ақбас үйрек, қызылжемсау қарашақаз және шип бар. 1948 жылға дейін атырауда тұран жолбарысы мекендеген, қазір мұнда Қиыр Шығыс жолбарыстарын қоныстандыру арқылы жолбарысты қайтару жобасы талқылануда. Оған қорек жеткілікті: атырауда жабайы шошқа көп, елік те кездеседі.
Өзенде жайын, сазан, ақмарқа, көксерке, балқаш алабұғасы, жыланбас, ақ амур, дөңмаңдай және басқа түрлер мекендейді. Балықшыларды мұнда ең алдымен жайын тартады — ол жерсіндірілген түр. Ағылшынша Уикипедия бойынша тіркелген ең ірі данасының ұзындығы 2,73 м, салмағы 130 кг болған. Жағаларда қырғауыл, қамыс мысығы, ондатра, қара батпайдақ, дала бүркіті, бәбісек кездеседі.
Атырау жағасында Балқаш, Қарой және Құқан қаумалдарын бір ұлттық паркке біріктіру жоспарланып отыр. Оның құрылған-құрылмағанын және келушілерге шектеулер бар-жоғын растай алмадық.
Өзеннің жоғарғы ағысындағы көрікті жерлер
Іленің жоғарғы ағысы бойында арнайы баруға тұрарлық жерлер бар. Қапшағай су қоймасынан жоғары оң жағалауда құлан мен Пржевальский жылқысы өсірілетін «Алтынемел» паркі орналасқан. Шарынның құяр сағасына жақын жерде Әнші құм тұр.
Қапшағай бөгетінен төмен, ағыс бойымен шамамен 20 км жерде жартас суреттері бар, жартасқа өрмелеушілерге белгілі Таңбалытас мекені орналасқан. Оны Таңбалы петроглифтерімен (Тамғалы) шатастырмаңыз: бұл — өзеннен шеткері жатқан басқа орын.
ХІ ғасырда Іле жағасында Аққұяш қаласы тұрған, ал 1729 жылы өзен бойында қазақтар мен жоңғарлар арасында шайқас болған. Өзен Махмұд Қашқаридың 1072–1074 жылдардағы сөздігінде де аталады.
Іленің басқа өзендермен салыстыруы мен ұзындық кестесі: Қазақстан өзендері.
- Салмен жүзудің әдеттегі ұзақтығы, бастау мен шығу нүктелері және төменгі ағыста өзенге баратын жолдардың жай-күйі.
- Атыраудағы Балқаш, Қарой және Құқан қаумалдарына бару ережелері және солардың негізінде ұлттық парк құрылған-құрылмағаны.
- Қазақша Уикипедия жазатын Бақанасқа дейінгі тұрақты кеме қатынасы қазір жұмыс істей ме.
- Қонаев көпірі Қонаевтан төмендегі жалғыз автокөлік өткелі болып қала ма.
- Атыраудағы және Рамсар алқабындағы жайын аулау ережелері.
Іле өзені: сапар алдындағы кеңестер
- Салмен жүзуді мамыр–қыркүйекке жоспарлаңыз: Іледе мұз қараша айының соңынан сәуірдің басына дейін тұрады, ал сәуірде түн шамамен 7 °C.
- Су қорын және шатыр алыңыз: шілде–қыркүйекте төменгі ағыста айына 3–6 мм жауын-шашын түседі, ал шілде түні 22 °C-тан төмен түспейді.
- Мәренің қай жағалауда болатынын алдын ала шешіңіз: Қонаев пен Балқаш арасында бір ғана көпір бар, ол Бақанастан шамамен 40 км солтүстік-батыста.
- Атырауда су салаларға тарайды, ағынның шамамен 80 %-ы Жиделі арқылы өтеді — тармақтар бойынша бағытты жаңа картамен салыстырыңыз.
Жақын маңда тағы не көруге болады
