Форт-Шевченко — Каспий жағасындағы бекініс-қала: не көруге болады және қашан бару керек

Форт-Шевченко — Маңғыстау түбегінің Түпқараған мүйісіндегі шағын қала, Ақтаудан түзу сызықпен шамамен 121 км жерде орналасқан. Мұнда 1846 жылғы бекіністің қалдықтары сақталған, 1850–1857 жылдары осында жер аударылып жүрген Тарас Шевченконың мемориалдық мұражайы жұмыс істейді. Бұл жерге тарих пен Каспий жағасы үшін келген жөн, ең қолайлы уақыт — мамыр–маусым немесе қыркүйек.

Форт-Шевченко деген не және оған баруға тұрарлық па

Бұл — халқы шамамен 6 мың адам болатын аудан орталығы, мұнда шағын аумақта үш дәуірдің ізі жинақталған: ортағасырлық порт, империялық бекініс және XX ғасыр басындағы қала. Егер сізді Каспий мен Маңғыстаудың тарихы қызықтырса, қалаға жеке бір күн бөлуге болады. Ал Маңғыстауға шатқалдар мен шөл үшін бара жатсаңыз, Форт-Шевченконы табиғи бағыттардың арасындағы тарихи күн ретінде жоспарлаған ыңғайлы.

Ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, қала Қазақстанның әскери-теңіз күштерінің базасы ретінде пайдаланылады. Осыған байланысты суретке түсіруге немесе жағалаудың жекелеген бөліктеріне кіруге шектеу бар-жоғын біз растай алмадық: орнында нақтылаңыз.

Халық санының екі көрсеткіші әр жылдан алынғандықтан, бір-бірімен сәйкес келмейді; жоспарлау үшін бұл маңызды емес, маңыздысы басқа — қала шағын, ондағы қызмет түрлері шектеулі.

Тарихы: оғыз портынан үш атауы бар фортқа дейін

Бұл жерге адамдар ертеден қоныстанған: орыс Уикипедиясы бойынша, VIII ғасырдан бері мұнда оғыздардың мекені болған, ал Кетік қала Ұлы Жібек жолының Каспий бағытындағы порты болған. Қазақ Уикипедиясы бекініс аумағындағы қазба жұмыстары X–XV ғасырларда Кетікқаланың Еуропамен және Орта Азиямен сауда байланысы болғанын көрсететінін қосады.

Одан әрі тарих атаулардың көптігінен шатасып кетеді, мұражайдағы жазуларда адаспау үшін мұны білген пайдалы.

Алғашқы бекіністің негізі қаланған жыл дереккөздерде бір жылға алшақ: орыс мақаласы 1717 деп, қазақ мақаласы 1716 деп жазады. Мұрағат деректері бойынша, бекіністің шеңбері 620 сажын болған, сыртқы қорғанды төрт бастион мен екі жартылай бастион қорғаған. Ағылшын Уикипедиясы 1919 жылғы теңіз шайқасын 21 мамырға жатқызып, оны британ флотилиясының портқа шабуылы ретінде сипаттайды.

Қалада не көруге болады

Ең бастысы — 1932 жылы ашылған Шевченконың мемориалдық мұражайы; одан бөлек қалада өлкетану және этнография мұражайлары бар. Бекіністің қалдықтары қала шетіндегі Қорғантас тауында сақталған, оның жанында Шевченко ескерткіші мен Азамат соғысы батырларының бауырластар зираты тұр.

Қазақ Уикипедиясы басқа да тарихи ғимараттарды атайды:

• Ново-Петровск бекінісінің қалдықтары (1846);
• Төменгі (1851) және Жоғарғы (1862) Түпқараған маяктары;
• халық үйі (1880–1882);
• Қорғантас етегіндегі ғибадатхана (1891);
• XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басындағы азаматтық сәулет ғимараттары.

Орыс Уикипедиясының деректері бойынша, қалада Қазақстандағы жалғыз армян шіркеуі (шағын ғибадатхана) тұр. Қаладан екі шақырым жерде XVI–XX ғасырлардың сәулет кешені орналасқан. Мұражайлардың жұмыс уақыты мен келу шарттарын біз растай алмадық, сондықтан оларды жолға шықпас бұрын тексеріңіз.

Маңайы: Бейсенбай қорымы және Шахбағата палеолиті

Қаладан 31 км жерде XVII–XIX ғасырлардың Бейсенбай қорымы орналасқан — бұл сапарды жарты күнге ұзартуға себеп. Онда кез келген зираттағыдай құрметпен әрі тыныш жүріңіз.

Қала әкімшілігінің аумағында Шахбағата палеолит тұрақтары белгілі. Солардың бірінің индустриясын олдувай мәдениетінің құралдарымен салыстырады, екіншісі орта ашельге сәйкес келеді. Турист үшін бұл көбіне ғылыми дерек: тұрақтардың көруге жабдықталған-жабдықталмағанын біз растай алмадық.

Егер Маңғыстауда бірнеше күніңіз болса, Форт-Шевченконы облыстың табиғи орындарымен ұштастырған ыңғайлы: Торыш шарлар алқабы түзу сызықпен шамамен 104 км жерде, Шерқала тауы — шамамен 141 км, ал Бозжыра және Маңғыстау табиғаты — шамамен 156 км жерде.

Форт-Шевченкодағы ай сайынғы ауа райы

Мұндағы климат мынадай: қыста нөл шамасында, жазы ыстық, жауын-шашын өте аз. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 17 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 1991–2020 жылдардың көпжылдық нормалары.

Ең жылы айлар — шілде мен тамыз: күндіз орташа 28–30 °C, түнде 23–24 °C. Қыста күндізгі максимум 2–4 °C, түндер шамамен −1 °C, ал қаңтар мен ақпанда нөлден төмен суық түндер де болады.

Жылына жауын-шашын шамамен 189 мм түседі, ең «ылғалды» ай — сәуір (шамамен 23 мм). Бекініс пен жағалауды аралауға ең жайлысы — мамыр (күндіз шамамен 23 °C), маусым (шамамен 28 °C) және қыркүйек (шамамен 24 °C). Көпжылдық нормалар болжамның орнын баспайды: жолға шығар алдында метеосервистерден 10 күндік болжамды қараңыз, мүйістегі жел ауаның қалай сезілетінін қатты өзгертуі мүмкін.

Ақтаудан қалай жетуге болады

Форт-Шевченко облыс орталығымен және аудан ауылдарымен автожол арқылы байланысқан — біз нақты айта алатынымыз осы ғана. Ақтауға дейінгі қашықтық түзу сызықпен шамамен 121 км; қазақ Уикипедиясы 130 км деп көрсетеді, бірақ бұл жолмен бе, әлде түзу сызықпен бе — нақтыламайды. Тасжолмен нақты жол түзу сызықтан ұзағырақ болады.

Бұрын қалада жергілікті әуе желілерінің Форт-Шевченко және Баутино әуежайлары болған, бірақ қазір олардың жұмыс істейтіні еш жерде расталмаған. Автобус кестесін, жолдың жай-күйін және жолда жүретін уақытты біз тексере алмадық, сондықтан сапарды уақыт қорымен жоспарлап, көлік жайын Ақтауда нақтылаңыз.

Welcome.kz сипаттамасы бойынша, мұнан шамамен 35 км жерде үңгірі мен тұщы көлшігі бар Тамшалы шатқалы орналасқан.