Ешкіөлмес: Жетісудағы жотада сақталған мыңдаған жартас суреті

Ешкіөлмес жотасының жартастарында қола дәуірінің 4 000-нан астам петроглифі сақталған. Оларда көне адамдардың киімі мен құрал-саймандары да анық көрінеді. Төменде олар туралы белгілі деректер мен сапар алдында нақтылау керек жайттар жинақталған.

ИллюстрацияГравюра: аласа құрғақ жотадағы күнге күйген қара жартастар, оларда қола дәуірінің суреттері — тау текелері, арбалар және басы күн тәрізді бейнелер; төменде қорғандар, алыста қарлы Жетісу Алатауы

Ешкіөлмес: қай айда барған жөн

қаңтар: болады
ақпан: болады
наурыз: болады
сәуір: жақсы
мамыр: жақсы
маусым: жақсы
шілде: болады
тамыз: болады
қыркүйек: жақсы
қазан: жақсы
қараша: болады
желтоқсан: болады

Бұл жер бойынша климаттық деректер бізде жоқ; баға бұл жердің сусыз шатқалдары бар ашық жартасты өңір екеніне негізделген, сапар алдында ауа райын тексеру қажет.

Ешкіөлмес: неге бару керек

Ешкіөлмес петроглифтері

Түрлі тәсілмен салынған, жақсы сақталған 4 000-нан астам сурет. Жартастарда көне тұрмыстың егжей-тегжейі, тіпті киім мен еңбек құралдарына дейін көрінеді.

Көксу аңғарындағы андроновтықтар

Б. з. д. II мыңжылдықта малшы-егіншілер жотаның оңтүстік бөктерлеріне қоныстанып, мыс балқытқан және сүйек жебе мен салпыншақпен аң аулаған.

Жалғыз жартас емес, жота

Суреттер жотаның бойына шашыраған. Ең әйгілі тобы 1982 жылы Талапты ойысының батыс бөлігінен табылған.

Ешкіөлмеске қашан бару керек

Бұл жер бойынша климаттық деректер бізде жоқ. Оңтүстік беткейдің шатқалдары сусыз деп сипатталған, сондықтан сапарды болжамға қарай жоспарлап, су қорын алыңыз.

Албандар мен жалайырлардың таңбалары

Жартастарда қола дәуірінің суреттерімен қатар XVII — XX ғасырдың басындағы ойраттардың, албандар мен жалайырлардың ру таңбалары бар.

Ешкіөлмес — Жетісу Алатауындағы жота. Оның жартастарында қола дәуірінің 4 000-нан астам петроглифі сақталған. Орысша Уикипедия оларды б. з. д. XIII–IX ғасырлармен мерзімдейді. 1998 жылдан бері ескерткіш ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұрасының алдын ала тізіміне «мәдениет + табиғат» аралас санатымен енген.

Ешкіөлместің құндылығы неде

Мұндағы ең бастысы — суреттердің саны мен сақталу деңгейі: жақсы сақталған 4 000-нан астам петроглиф бар. Шеберлер түрлі тәсілдер мен сюжеттерді қолданған. Жартастарда көне тұрмыстың ұсақ бөлшектері, тіпті киім мен құрал-саймандарға дейін бейнеленген.

Жотада петроглифтерден басқа да ескерткіштер бар. Жанында соңғы қола дәуірінен ортағасырларға дейінгі қоныстар мен жерлеу орындары орналасқан. Қазақша Уикипедия бойынша кешенге қорғандар, қорғандар жанындағы ғұрыптық қоршаулар, тас мүсіндер, балбалдар, ру таңбалары мен тастарға қашалған жазулар кіреді.

Параметр	Белгілі деректер
Бұл не	Петроглифтер мен археологиялық кешен
Орналасуы	Ешкіөлмес жотасы, Жетісу Алатауы, Ақсу ауданы
Суреттер саны	4 000-нан астам
Мерзімі	Б. з. д. XIII–IX ғасырлар (орысша Уикипедия), қола дәуірі
Мәртебесі	1998 жылдан ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімінде; Жетісу облысының жергілікті маңызы бар ескерткіші

Сапарға қатысты маңызды жайт мынау. Бұл жалғыз жартас емес, тұтас жота, сондықтан белгілі бір сурет топтарын орнында іздеуге тура келеді. Ескерткіш Жетісу облысының қорғалатын нысандары тізіміне енгізілген, сол себепті суреттер мен қорғандарға ұқыпты қараған жөн.

Иллюстрация Гравюра: қара тасқа қашалған таутеке мен арба бейнелері

Қайдан іздеу керек: аттас ауыл емес, жота

Петроглифтер Ешкіөлмес жотасының бойына шашырай орналасқан. Қазақша Уикипедия оны Ақсу ауданына жатқызады. Ағылшынша және орысша мақалаларда Алматы облысы, қазақша мақалада Жетісу облысы көрсетілген. Дереккөздерде облыстар әртүрлі аталғандықтан, іздегенде жотаның атауы мен Ақсу ауданын бағдарға алыңыз.

Навигатормен іздегенде абай болыңыз. «Ешкіөлмес» атауы Ескелді ауданындағы ауылға және Сарқан ауданындағы ауылға (2018 жылға дейін — Соколовка) берілген. Ақмола облысындағы алтын кен орны да осылай аталады. Бұл ауылдардың петроглифтерге қатысы бар-жоғын біз растай алмадық.

Жотаның беткейлері бір-бірінен қатты ерекшеленеді. Солтүстік беткейі көлбеу, аласа шөпті төбелерден тұрады. Оңтүстік беткейі тік, терең әрі тар, жартасты құрғақ шатқалдармен тілімденген. Осы шатқалдардың жоғарғы жағында, су айрығының маңында көшпелілер қысқы желден қорғалған қоныстар тіккен.

Иллюстрация Гравюра: құрғақ жазық үстіндегі қара жартасты жота, оңтүстік беткейдегі күн сәулесі

Ешкіөлмес маңында кімдер мекендеп, суреттерді қалдырды

Аңғардың көне тұрғындары андронов мәдениетінің тайпалары болған. Б. з. д. II мыңжылдықта олар Көксудың оң жағалауы мен оның салаларының бойына қоныстанған. Ешкіөлместің оңтүстік бөктерлері ең тығыз қоныстанған: онда ірі қоныстар мен қорымдар табылған.

Андроновтықтар қарапайым егіншілікпен айналысып, ірі және ұсақ мал өсірген, мыс балқыта білген. Аңшылық та маңызды рөл атқарған. Бұған жабайы аңдардың сүйектері, сүйектен жасалған жебе ұштары, салпыншақ және жартастағы суреттердің өзі дәлел.

Кезең	Мұнда кімдер мекендеді	Қандай із қалды
Б. з. д. II мыңжылдық	Андронов малшылары мен егіншілері	Қоныстар, қорымдар, петроглифтер
Көне заман мен ортағасырлар	Көшпелілер	Қоныстар, жерлеу орындары
XVII — XX ғасырдың басы	Ойраттар, Ұлы жүздің албандары мен жалайырлары	Қоныстар, ру таңбалары, жазулар

Дереккөздердің айтуынша, бұл өңірде қола дәуірінен бастап жақын ғасырлардың ру таңбаларына дейін түрлі дәуірлердің іздері кездеседі. Қазақша Уикипедия бұл таңбалар мен жазуларды Көксу аңғарында бірін-бірі алмастырған көшпелілердің бейбіт өмірі мен күресінің шежіресі деп атайды.

Ескерткіш қалай зерттелді және ЮНЕСКО-мен жағдай қандай

Суреттердің ең әйгілі тобы 1982 жылы Талапты ойысының батыс бөлігінен табылды. Оны көп жыл бойы қазақстандық археологтар А. Н. Марьяшев, А. Е. Рогожинский, А. А. Горячев және басқалар зерттеді.

Ескерткіш Дүниежүзілік мұраның алдын ала тізіміне Ә. Марғұлан атындағы Археология институтының ұсынысымен енгізілді. Дереккөздердегі күндер әртүрлі: ағылшынша Уикипедия 1998 жылғы 24 қыркүйекті, қазақша Уикипедия 1998 жылғы 28 қыркүйекті көрсетеді. Алдын ала тізім Дүниежүзілік мұра нысанының толыққанды мәртебесін білдірмейді: ескерткіш әзірге тек қарастырылып жатыр.

Сапар туралы не белгілі, не белгісіз

Бағыт, жолдар және бару ережелерін біз растай алмадық. Қажетті сурет тобына апаратын жолды, жету тәсілін және ілесіп жүретін адамның керек-керегі жоғын алдын ала тексеріңіз. Бұл жердің климаты туралы деректер де бізде жоқ.

Жер бедерінің сипаттамасынан бірнеше қорытынды жасауға болады. Оңтүстік беткей тік жартасты шатқалдардан тұрады, ал дереккөздер оларды тікелей сусыз деп атайды. Суды өзіңізбен алып жүруге тура келеді, жартасқа лайық аяқ киім керек. Жота ұзын, сондықтан көргіңіз келетін топтың координаттарын алдын ала білген пайдалы.

Қорғандар, балбалдар мен қоршаулар — жерлеу және ғұрып орындары. Қорғандарға шықпаңыз, тастарды жылжытпаңыз, суреттерді ұстамаңыз әрі сызбаңыз: бұл жартастарда көне өмірдің ұсақ бөлшектері сақталған.

Әлі тексерілмеген

Петроглифтерге қалай жетуге болады және жол қандай күйде
Негізгі сурет топтарының нақты координаттары
Ілесіп жүретін адам, рұқсат немесе кіру ақысы керек пе
Жотадағы маусымдық ауа райы мен температура
Орнында күзет, көрсеткіштер немесе қоршаулар бар ма

Ешкіөлмес: сапар алдындағы кеңестер

Картадан Ақсу ауданындағы Ешкіөлмес жотасын іздеңіз: аттас ауылдар Ескелді және Сарқан аудандарында да бар.
Дереккөздер оңтүстік беткейдің шатқалдарын сусыз деп атайды: барлық суды өзіңізбен алып жүріңіз.
Оңтүстік беткей тік әрі жартасты, тар шатқалдары көп: табаны қатты аяқ киім керек.
Қорғандар, балбалдар мен қоршаулар — жерлеу орындары: оларға шықпаңыз және суреттерді ұстамаңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Ешкіөлмес петроглифтеріне неше жыл болды?

Орысша Уикипедия оларды б. з. д. XIII–IX ғасырлармен мерзімдейді, яғни олардың жасы шамамен 3 000 жыл. Маңайдағы жартастарда кейінгі белгілер де бар: XX ғасырдың басына дейінгі көшпелілердің ру таңбалары мен жазулары.

Ешкіөлмес ЮНЕСКО тізіміне кірген бе?

Тек Дүниежүзілік мұраның алдын ала тізіміне, 1998 жылғы қыркүйектен бастап, «мәдениет + табиғат» аралас санатымен енген. Дереккөздер енгізілген күнді әртүрлі көрсетеді: 24 немесе 28 қыркүйек.

Ешкіөлмес атауы нені білдіреді?

Қазақша Уикипедия бойынша бұл кең тараған топоним. Малшылар әдетте жыл бойы мал жаюға жарамды жерлерді осылай атаған.

Ешкіөлмес ауылының петроглифтерге қатысы бар ма?

Аттас ауылдар Ескелді және Сарқан аудандарында бар, ал петроглифтер Ақсу ауданындағы жотада орналасқан. Бұл ауылдардың ескерткішке қатысы бар-жоғын біз растай алмадық, сондықтан картадан дәл жотаны іздеңіз.