Семей полигонындағы Шаған атом көлі: сапар алдында не білу керек

Шаған атом көлі, яки Балапан, Абай облысында 1965 жылғы 15 қаңтарда Шаған өзенінің жайылмасында жүргізілген жер асты термоядролық жарылысынан кейін пайда болды. Бұл — көлденеңі шамамен 400 м келетін, өзен суына толған дөңгелек шұңқыр. Судағы радионуклидтер рұқсат етілген деңгейден шамамен 100 есе көп, сондықтан мұнда жер бедерін көру үшін барған жөн, ал суға қол тигізбеу керек.

Атом көлі қайдан пайда болды

Көлді әдейі жасаған: жарылыс кеңестік «халық шаруашылығына арналған ядролық жарылыстар» бағдарламасы бойынша «халық шаруашылығы мақсатында» жүргізілді. Зарядты Шаған мен Ащысу өзендері қосылатын тұстағы құрғақ арнада, № 1004 ұңғымаға 178 м тереңдікке орналастырды. Жарылыс уақыты секундына дейін көрсетілген: 1965 жылғы 15 қаңтар, Гринвич бойынша 05:59:59. Қазақ Уикипедиясының деректеріне қарағанда, бұл кеңестік алғашқы өнеркәсіптік термоядролық жарылыс болған.

Жоспар бір көлмен шектелмеген еді. Қазақстанда ядролық жарылыстар арқылы жалпы көлемі 120–140 млн м³ болатын 40-қа жуық жасанды су қоймасын жасау көзделген. Есеп түбі балқып қатқан, булану ауданы шағын терең резервуарларға негізделді: оларда көктемгі ағын су жиналуы тиіс болатын. 1965 жылдың басында өзенді шұңқырмен арна арқылы жалғады, кейін су өткізетін құрылғылары бар тас-топырақ бөгет салынды.

Шындық есептен алшақ шықты: қазақ Уикипедиясы жазғандай, көлдің суы ластанған күйі қалды, ішуге жарамсыз. Дереккөздерде тек Шаған сипатталған; сериядағы басқа су қоймалары туралы олар ештеңе айтпайды.

Кратердің өлшемдері: дереккөздер қай жерде алшақтайды

Кратердің пішіні бірдей сипатталады, ал көлемі мен ауданы әр мақалада әртүрлі. Төмендегі кесте қай сандарға сенуге болатынын, қайсысын тек бағдар ретінде қабылдаған дұрыс екенін түсінуге көмектеседі.

100 м тереңдік барлық дереккөзде сәйкес келеді, ал көлемі екі есеге жуық ерекшеленеді. 5,92 км² аудан диаметрі 400 м шеңберден анағұрлым үлкен; оның нақты неге қатысты екенін біз растай алмадық. Кратер үйіндісін оңтүстік жағынан екі бөліктен тұратын су қоймасы тіреп тұр, оны көлдің жалғасы деп қалу оңай.

Шаған суы қаншалықты қауіпті

Қауіпті: ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, судағы радионуклидтер деңгейі рұқсат етілген мөлшерден шамамен 100 есе жоғары. Орыс Уикипедиясы да тура айтады: су қатты ластанған. Жергілікті тұрғындар мұнда балық аулайды, дегенмен билік мұның денсаулыққа зиян екенін ескертеді.

Жарылыс тек сынақ орнына ғана әсер еткен жоқ. Ағылшын Уикипедиясы келтірген бағалау бойынша, радиоактивті өнімдердің шамамен 20%-ы жарылыс аймағынан тыс шығып, Жапония үстінде тіркелген. Бұл 1963 жылғы қазандағы Атмосферада сынақ жүргізуге тыйым салу туралы шартты бұзу болды.

Көл Netflix-тің «Dark Tourist» деректі сериалы арқылы да белгілі: бірінші маусымның төртінші эпизодында жүргізуші Дэвид Фарриер Шағанда шомылып, оның балығын жейді. Мұны қайталаудың қажеті жоқ. Су мен үйіндіден қауіпсіз қашықтықты, онда болуға рұқсат етілген уақытты және қазіргі радиациялық фонды біз растай алмадық, сондықтан бұл сұрақтарды жолға шықпас бұрын анықтап алған жөн.

Қайда орналасқан және қайдан бару керек

Көл Абай облысының Жаңасемей ауданында, бұрынғы Семей полигонының Балапан алаңында жатыр. Ол Ертістен оңтүстікке қарай шамамен 90 км жерде, ал ағылшын Уикипедиясы бойынша Семейден оңтүстік-батысқа қарай шамамен 110 км қашықтықта; біздің есебіміз түзу сызықпен шамамен 102 км береді. Екі сан да жол бойынша қашықтық емес.

Кестеден көрінетіндей, ыңғайлы база біреу ғана — Семей: қалған қалалар екі-төрт есе алыс. Жолмен қанша жүру керектігін, қоғамдық көлік бар-жоғын және кіреберіс жолдың жай-күйін біз растай алмадық. Екі Уикипедия да Балапан кешенін полигонның басты туристік нүктелерінің бірі деп атайды, бірақ қазір келу қалай ұйымдастырылғанын және рұқсат қажет пе, жоқ па, дереккөздер хабарламайды.

Қашан бару керек: көл маңындағы климат

Ең қолайлы айлар — мамыр мен қыркүйек: күндіз орта есеппен шамамен 20 °C, түнде аяз болмайды. Төмендегі деректер — метеостанция бақылаулары емес, 307 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдарға есептелген нормалар.

Қысы мұнда далаға тән қатал: қаңтарда орташа максимум −11,2 °C, минимум −20,1 °C, мұндай ауа райы қарашадан наурызға дейін сақталады. Жазы жылы, бірақ қажытпайды: шілдеде орта есеппен күндіз 27,9 °C, түнде 15,7 °C. Жауын-шашын жыл бойы аз, ең көбі шілдеде — шамамен 48 мм. Сәуір мен қазанда түнгі температура шамамен 1–2 °C, ал күндіз 11–16 °C болады, сапарға шығуға болады, бірақ ашық далада суық болады.

Жазда суды ойлағаныңыздан көбірек алыңыз: далада көлеңке жоқ, ал жергілікті суды ешқандай жағдайда ішуге болмайды.

Баруға тұра ма және онда не көруге болады

Ядролық сынақтар тарихына қызығатындарға баруға тұрарлық: мұнда бір ғана жарылыс жасаған жер бедерінің қандай болатынын көресіз. Көрініс қарапайым — суға толы дөңгелек шұңқыр, биіктігі 20–38 м үйінді, оңтүстігінде су қоймасы және өзеннің сол жағалауындағы бөгет. Ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, су қоймасы жасалған сәттен бері өзгермеген, оның суы мал суаруға пайдаланылады.

Шомылуға, балық аулауға және су ішуге болмайды, сондықтан мұнда жағажай демалысы жоқ. Бұл — бір ғана нысан үшін Семейден бір күндік сапар, оның құндылығы көріністе емес, орынның мәнін түсінуде.

Елдің шығысы бойынша бағыт құрастырып жүрсеңіз, басқа табиғи орындардың алыс екенін ескеріңіз. Зайсан көлі түзу сызықпен шамамен 423 км, Алтайдағы Рахман қайнарлары — шамамен 541 км, Балқаш — шамамен 486 км. Оларды Шағанмен бір қысқа сапарға біріктіру мүмкін емес.