Каспий итбалығы: қай айда барған жөн
- қаңтар: болады
- ақпан: болады
- наурыз: болады
- сәуір: болады
- мамыр: маусым емес
- маусым: маусым емес
- шілде: маусым емес
- тамыз: маусым емес
- қыркүйек: маусым емес
- қазан: болады
- қараша: болады
- желтоқсан: болады
Кеш күзден сәуірге дейін итбалықтар Каспийдің солтүстігінде болады, бірақ қыста олар ағып жүрген мұз үстінде жүреді, ал оларды жағадан қауіпсіз бақылау тәсілдерін біз растай алмадық.
Каспий итбалығы: неге бару керек
Каспий итбалығы — теңіздің эндемигі
Каспийдегі жалғыз итбалық, Байкал нерпасының туысы. Ата-тегі кейін жойылып кеткен өзендер арқылы Арктикадан келген болуы мүмкін.
Жүз жылда минус 90%
XX ғасырдың басында итбалық 1–1,5 млн-ға дейін болса, 2019 жылы 43–66 мың қалды. Азаю қарқыны жылына 3–4% деп бағаланады, басты себеп — балық аулау аулары.
Бүкіл Каспий бойымен қоныс аудару
Күзде итбалық солтүстікке бет алып, Еділ мен Жайық сағаларына кіреді, Жайықпен 200 км жоғары өрлейді. Сәуірде оңтүстіктің терең суларына кетеді.
Мұз үстіндегі ақ күшіктер
Қаңтардың соңы — ақпанның басында аналықтар Солтүстік Каспий мұзында салмағы шамамен 5 кг бір-бір күшік табады, олардың ақ түгі 3–4 аптада түседі.
Қасқырлар итбалықтарға қарсы
1978 жылғы ақпанда үш апта ішінде Астрахань маңында қасқырлар аудандағы итбалықтардың, бағалауынша, 17–40%-ын өлтірген, оның үстіне өлекселерді жемеген.
Каспий итбалығы суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Каспий итбалығы, немесе Каспий нерпасы (Pusa caspica), — Каспийдегі жалғыз теңіз сүтқоректісі, әлемнің басқа еш жерінде кездеспейді. Жылдың суық кезеңінде негізгі популяциясы Солтүстік Каспийдің мұзында, Қазақстан мен Ресей жағалауына жақын маңда болады, ал жазда Орта және Оңтүстік Каспийге ауысады. Каспийге итбалық көру үшін барғыңыз келсе, екі жайтты ескеріңіз: оның саны жыл сайын азайып барады, ал бақылауға болатын сенімді маршруттарды біз растай алмадық.
Бұл қандай аң: мұхиттан оқшауланған нерпа
Каспий итбалығы — нағыз итбалықтар тұқымдасының ең ұсақ өкілдерінің бірі, тек тұздылығы аз Каспий теңізінде мекендейді. Бас сүйегінің құрылысы жағынан Байкал нерпасына жақын. Екі түрдің морфологиясы олардың ортақ атасы — шамамен екі миллион жыл бұрын ірірек су айдындарынан келген сақиналы нерпа екенін көрсетеді.
Ағылшын Уикипедиясының дерегінше, итбалықтың ата-тегі Каспийге кейін жойылып кеткен, Арктикамен жалғасқан өзен жолдары арқылы келген болуы мүмкін. Популяция ірі плейстоцен мұз басуларынан бұрын-ақ оқшауланып қалған. Қазақша бұл аңды «Каспий итбалығы» немесе «түлен» деп атайды.
Мөлшері мен тіршілігі: дереккөздердегі сандар әртүрлі
Бұл ұзындығы бір метрден сәл ғана асатын шағын итбалық, бірақ нақты сандар әр мақалада едәуір өзгеше. Сондықтан төмендегі кестеде олардың орташасын шығармай, барлық нұсқасы берілді.
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Дене ұзындығы | 120–148 см (ru-Уикипедия); ересектері 126–129 см (en-Уикипедия); 125–160 см (kk-Уикипедия) |
| Салмағы | 50–60 кг (ru); 65–80 кг (kk); рекорд — 1,8 м және 86 кг (en) |
| Өмір ұзақтығы | 50 жылға дейін (ru); шамамен 40–50 жыл (en) |
| Сүңгу тереңдігі | 80 м-ге дейін (ru); әдетте шамамен 50 м, бір минуттай (en) |
| Буаздық | шамамен 11 ай |
| Жыныстық жетілу | өмірінің 5–7-жылында |
| Қорегі | негізінен топтанып жүзетін балық, ең алдымен шабақ; ересек итбалық күніне 2–3 кг балық жейді |
Бақылаушы үшін бұдан бір нәрсе маңызды: аң шағын, сұр-қоңырқай түсті, терісінде пішіні біркелкі емес қара дақтары бар, сондықтан алыстан оны тасқа немесе толқынға шатастыру оңай. Күзде және қыста солтүстіктің таяз суында итбалық негізінен бұзаубас балық, подкаменщик және шаян тәрізділермен қоректенеді. Жазда оңтүстікте майшабақ, тарашабақ, сазан, шабақ пен корюшка жейді. Өзен сағаларында көксерке аулағанды ұнатады.
Көбею маусымында итбалықтар үлкен топ болып жүреді, қалған уақытта көбіне жалғыз жүреді. Жазда олар туыстарын пысқырып, жүзбеқанаттарын сермеп қуып жібереді.
Итбалық Қазақстан жағалауында қашан болады
Негізгі популяция кеш күзден сәуірге дейін Каспийдің солтүстігінде болады, ал жазда оңтүстікке кетеді. Жылдық айналымы дереккөздерде егжей-тегжейлі сипатталған, белгілі бір айда сапарға шығудың мәні бар-жоғы да соған байланысты.
| Кезең | Не болады |
|---|---|
| Кеш күз | Солтүстікке қоныс аудару, Еділ мен Жайық сағаларына кіру: Еділ бойымен Волгоградқа дейін, Жайықпен жоғары қарай 200 км |
| Қыс | Солтүстік Каспий мұзында шоғырлану |
| Қаңтардың соңы — ақпанның басы | Аналықтар мұз үстінде ақ түкті, шамамен 5 кг бір-бір күшік табады |
| Ақпанның соңы — наурыздың ортасы | Шағылысу |
| Туғаннан кейін шамамен 3–4 аптадан соң | Күшіктердің ақ түгі түседі |
| Сәуірдің алғашқы күндері | Күшікті аналықтар оңтүстікке кете бастайды |
| Сәуірдің соңы | Түлегеннен кейін аталықтар да оңтүстікке кетеді |
| Жаз | Орта және Оңтүстік Каспийдің терең әрі салқын сулары, Апшеронның батысындағы демалыс орындары |
Кестеден қарапайым қорытынды шығады. Жазда, Маңғыстаудағы жағажай маусымының қызған шағында, итбалықтардың басым бөлігі алыс оңтүстікте жүреді. Қыста және ерте көктемде олар Солтүстік Каспий мұзында болады. Күшікті емізу қанша уақытқа созылатыны жөнінде дереккөздер әртүрлі айтады: ағылшын мақаласында бірнеше апта делінсе, қазақ мақаласында 3–4 тәулік деп жазылған.
Қанша итбалық қалды: миллионнан ондаған мыңға дейін
XX ғасырдың басынан бері Каспий итбалығының саны 90%-дан астам азайды. Әр жылғы бағалаулар төменде келтірілген.
| Жыл | Бағалау |
|---|---|
| XX ғасырдың басы | 1 млн-ға дейін (ru-Уикипедия); «бір ғасыр бұрын» 1,5 млн (en-Уикипедия) |
| 1989 | 400 мың |
| 2005 | 110 мың (ru); 104 мың (en) |
| 2008 | 100 мың |
| 2019 | 43–66 мың |
| 2022 | Каспий итбалығын зерттеу және оңалту орталығының дерегі бойынша 70 мыңнан аз; теңіздегі қорғалатын аудандар жөніндегі жұмыс тобының бағалауынша 168 мыңға дейін |
Қазақ Уикипедиясында 400–450 мың дарақ деп көрсетілген. Бұл санның жылы жоқ және 1980-жылдардың соңындағы бағалауларға жақын, сондықтан оған сүйенбеген жөн. Азаю қарқыны жылына 3–4% деп бағаланады. Аталған басты себеп — балық аулау ауларына түсіп өлу: 2019 жылы осылайша 17 мыңнан астам итбалық өлген. Буаз аналықтардың үлесі әдеттегі 40–70%-дың орнына рекордтық төмен 30%-ға дейін түсті.
Өзге қатерлердің қатарында ластану, браконьерлік, аурулар, климаттың өзгеруі және мекендейтін жерлердің жойылуы аталады. 2006 жылғы деректер бойынша коммерциялық мұзжарғыштардың бағыттары күшіктер шоғырланатын аудандар арқылы өткен. Жас төл субүркіттерден де қырылады.
Жаппай қырылу: 2000, 2022 және 2024 жылдар
Өлген итбалықтардың жағаға жаппай шығуы бұрын да болған, соның ішінде Қазақстан жағалауында да. 2000 жылдың сәуірінде аурудың өршуі алғаш рет Жайық сағасында байқалды. Кейін ол Маңғыстауға дейін жетіп, мамырдың соңына қарай Қазақстан жағалауы бойында 10 мыңнан астам итбалық өлді. Себебі ретінде жыртқыштар обасының вирусы аталды; одан болған өлім жағдайлары 1997 және 2001 жылдары да тіркелген.
2022 жылдың соңында Дағыстанда алдымен шамамен 700, кейін 2 500-ге дейін өлген итбалық табылды. Росприроднадзор басшысы мұны табиғи газ шығарындыларынан болған гипоксия деп болжады. ММУ ғалымы себебін сейсмикалық белсенділіктен кейінгі метан шығарындысы деп санады. Ағылшын Уикипедиясы себебін белгісіз деп көрсетеді.
2024 жылғы 24 қазаннан бастап жағалаудан өлген итбалықтар қайтадан табыла бастады. 14 қарашаға қарай олардың саны 1 034-ке жетті, кейбірінде механикалық жарақаттар болды, ал өлген аналықтардың 60%-ы буаз болып шықты. Себептерді зерттеу қорытындысын біз растай алмадық.
Қорғау мәртебесі: 2020 жылдан кейін не өзгерді
Каспий итбалығы ХТҚО Қызыл тізіміне жойылып бара жатқан түр ретінде енгізілген. 2020 жылдың шілдесінде, Маңғыстауда итбалықтарға қатыгездік көрсетілген оқиғалардан кейін, Ведомствоаралық зоологиялық комиссия оны Қазақстанның Қызыл кітабына енгізу туралы шешім қабылдады.
Орыс Уикипедиясының дерегінше, Қазақстан экологтары итбалықты қорғау үшін әзірленген жоспарлар әзірге орындалмай жатқанын, ал сан азая беретінін айтады. Олардың ұсыныстарының қатарында заңсыз аңшылыққа бақылауды күшейту, популяция мониторингін жолға қою және халықаралық ынтымақтастық бар. Саяхатшы үшін бұдан шығатын қорытынды: алдыңызда Қызыл кітапқа енген түр, сондықтан жағадағы тірі немесе өлі жануарға қатысты кез келген әрекетті мамандарға қалдырған дұрыс.
Итбалық үшін Каспийге бару керек пе
Сапардың жеке мақсаты ретінде итбалық — нәтижесі белгісіз тәуекел, мұны бірден ашық айтқан жөн. Қыста ол Солтүстік Каспий мұзында, жазда — алыс оңтүстікте. Қазақстан жағалауынан оны жануарды мазаламай қай жерде және қалай көруге болатынын біз растай алмадық. Жатақтарға баруға рұқсат етіле ме, ол үшін рұқсат қағазы керек пе — бұл жөнінде де дерегіміз жоқ.
Маңғыстауға сапарды жағалау мен шөлді көріністер үшін жоспарлап, итбалықпен кездесуді мүмкін, бірақ кепілсіз нәрсе деп санаған ақылға қонымды. Жағада аңға кезігіп қалсаңыз, арақашықтық сақтаңыз. Көбею маусымында аналықтар мұздың оңаша жерлерінде күшіктейді, оларды мазалауға мүлде болмайды.
Сирек түрлер тізбесінде итбалық 197-нөмірде тұр: Қазақстанның Қызыл кітабы.
Википедия бойынша Кендірлі шығанағындағы тіл орта Каспийдегі итбалықтың жалғыз мекені болып қала береді.
- Қазақстан жағалауында итбалықтарды жағадан бақылауға болатын жерлер бар ма және қай айларда
- Жатақтарға немесе Солтүстік Каспий мұзына шығу үшін рұқсат керек пе
- Маңғыстау және Атырау облыстарында табылған тірі немесе өлі итбалық туралы қайда хабарлау керек
- 2024 жылдың күзінде итбалықтардың қырылуын тергеу қорытындысы
Каспий итбалығы: сапар алдындағы кеңестер
- Жазда итбалықтардың басым бөлігі Орта және Оңтүстік Каспийге кетеді, сондықтан Маңғыстаудағы жағажай маусымы олармен кездесу үшін қолайсыз.
- Қаңтардың соңынан наурызға дейін күшікті аналықтар мұзда болады: жатаққа жақындауға тырыспаңыз, бұл түр Қазақстанның Қызыл кітабына енген.
- Алыстан итбалықты тас деп қалу оңай: терісі сұр-қоңыр, қара дақтары бар, ұзындығы небәрі 1,2–1,5 м шамасында.
- Өлген итбалықтар жағалаудан 2000, 2022 және 2024 жылдары табылған: өлекселерді ұстамаңыз, 2000 жылы өлімге вирус себеп болған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Каспий итбалығы қай жерде тіршілік етеді?
Каспий итбалығы қанша қалды?
Каспий итбалығы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген бе?
Каспий итбалығы қанша жыл өмір сүреді?
Каспий итбалығы немен қоректенеді?
Дереккөздер
Тағы оқыңыз
Алматы хайуанаттар бағы: жұмыс уақыты және Қазақстанның сирек түрлері
Аюсай: келушілер орталығы, сарқырама және соқпақ
Горельник: Медеу үстіндегі шатқал, сарқырама және соқпақ
Каменское үстірті: обсерватория, соқпақтар және Алматыға көрініс
Кіші Алматы шатқалы: Медеуден Тұйықсу мұздығына дейін
Первомай тоғандары: орны, қай жерде шомылуға болады және айлар бойынша ауа райы