Ботай — жылқы шаруашылығының бастауымен байланыстырылатын дала қонысы

Ботай — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы Никольское ауылының маңында орналасқан археологиялық ескерткіш: ботай мәдениетіне (б. з. б. 3700–3100 жылдар) атын берген энеолит қонысы. Мұнда жылқы сүйектерінің орасан көп мөлшері және 150-ден астам жартылай жертөле баспананың қалдықтары табылған, сондықтан Ботай адамдар жылқымен қатар өмір сүрген ең ерте орындардың бірі ретінде белгілі. Археологияға қызығатын болсаңыз, мұнда барған жөн. Ал демалыс орнын немесе шолу алаңын күтпеңіз: қазба орнында бүгін не көруге болатынын біз растай алмадық.

Ботай қонысы қайда орналасқан

Қоныс Никольское ауылынан шамамен 1,5 км оңтүстік-шығыста, Есілдің саласы Иманбұрлық өзенінің жағасында жатыр. Бұл — Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы. Орысша Уикипедияның бірінші жолында мәдениет Ақмола облысына жатқызылған, бірақ сол мақалада ескерткіштің өзі Солтүстік Қазақстан облысында деп көрсетілген. Айыртау ауданын бағдар етіңіз.

Ботай — мәдениеттің басты, бірақ жалғыз қонысы емес. Барлығы Иманбұрлық, Терісаққан, Тобыл, Торғай, Обаған және Шағалалы сияқты дала өзендерінің бойынан 20-ға жуық тұрақ ашылған. Ботайдан басқа ірі ескерткіштер — Красный Яр мен Васильковка.

Дереккөздерде баспаналар саны 153-тен «160-тан астамға» дейін ауытқиды. Бұл айырмашылықтың себебін дереккөздер түсіндірмейді. Сапар үшін кестенің соңғы жолы маңыздырақ: жаға әлі де шайылып жатыр, ескерткіштің бір бөлігі жойылып та кеткен.

Ботай мәдениеті: ботайлықтар қалай өмір сүрді

Ботайлықтар түрлі аңды көшіп жүріп аулаудан отырықшы тіршілікке көшкен, ал олардың негізгі азығы жылқы еті болған. Олар бір-біріне қабырғасын тіреп салынған, кейде 30-ға жуық үйден тұратын тұйық топтарға біріктірілген жартылай жертөлелерде тұрған. Жылқы шаруашылығымен, аңшылықпен және балық аулаумен айналысқан. Ит те ұстаған.

Даланың басқа бөліктерінде бұл кезде мыс белгілі болса да, оларда металл болмаған. Құралдарды тас пен жылқы сүйегінен жасаған: шақпақтас пышақтар, найзалар, жебе ұштары, гарпундар, инелер, біздер. Ботай қыш ыдысы қарапайым пішінді, көбіне сұр түсті және жылтырсыз. Оны штрихталған үшбұрыштар, ромбтар, сатылы өрнек, түйреме таңбалар мен шеңберлер әшекейлейді. Олжалардың жеке тобы — кертік салынған және геометриялық оюы бар жылқының бақай сүйектері.

Мәдениет қола дәуіріне өтер тұста жойылып кеткен, оның айқын мұрагері жоқ. Бұл дағдарысты далалардағы құрғақ климаттық кезеңмен байланыстырады.

Ботайлықтар жылқыны қолға үйретті ме: жақтаушы және қарсы дәлелдер

Бұған нақты жауап жоқ, Ботай туралы білу керек ең басты нәрсе де осы. Ұзақ уақыт бойы жылқыны қолға үйрету дәл осы жерде шамамен 5 500 жыл бұрын басталды деп есептелді. Генетика бұл түсінікті өзгертті: ботай жылқылары қазіргі үй жылқыларының емес, Пржевальский жылқыларының ата-тегі болып шықты. Қазіргі жылқыларда ботай жылқыларынан тек шамамен 2,7 % қоспа бар.

Кестеден екі тараптың да салмақты деректерге сүйенетіні көрінеді. Байыпты тұжырым мынадай: ботайлықтар жылқымен жұмыс істей білген және кейбір ғалымдардың пікірінше, оларды ұстаған, бірақ қазіргі үй жылқысы басқа жерде қолға үйретілген. Қазақша Уикипедия неғұрлым батыл нұсқаны ұстанып, Ботайды жылқыны алғаш қолға үйретудің басты орталығы деп атайды.

Ботайды кім зерттеді

Қонысты археолог Виктор Фёдорович Зайберт ашып, қазба жұмыстарын жүргізген. 1980 жылы оның тобы Никольское маңынан ескерткішті тапты, ал 1981–1983 жылдары оның басшылығымен Солтүстік Қазақстан университетінің экспедициясы 158 баспананы ашты. Зайберт олжалардың бір бөлігі Орта және Алдыңғы Азиядағы заманбаба типіне жақын екенін атап өткен.

Кейін Ботайды генетиктер мен лингвистер зерттей бастады. Палеогенетика ботайлықтардың негізінен ежелгі солтүстік еуразиялықтардан тарайтынын және Батыс Сібір аңшыларымен туыс екенін көрсетті. Олардың шығу тегіндегі шығыс азиялық үлес шамамен 17 %. Олардың шұңқыр мәдениетінің адамдарымен тікелей байланысы жоқ. Фин лингвисі Аско Парпола праугор тіліндегі *lox «жылқы» сөзі ботайлықтардың тілінен алынған деп болжаған. В. В. Напольских оны пратохар тілінен шығарады. Антропологтардың қолында әзірге тек 5 бас сүйек бар, олардың бірінде трепанациядан қалған екі тесік бар.

Баруға тұра ма және сапарды қалай жоспарлау керек

Ашық аспан астындағы мұражайға емес, қазба орнына бара жатқанын түсінетіндерге баруға тұрарлық. Ескерткіштің қоршауы, бағыт белгілері, ақпараттық тақталары немесе көрсетуге ашық баспаналары бар-жоғын біз растай алмадық. Көкшетауға дейін түзу сызықпен шамамен 117 км, Петропавлға дейін шамамен 200 км. Қостанайдан түзу сызықпен шамамен 268 км, Астанадан шамамен 353 км. Жол бойынша қашықтық бұдан көп болады, ал Никольскоеге апаратын бағыт пен кіреберіс жолдың жай-күйін біз тексермедік. Түзу сызықпен шамамен 29 км жерде Уәлихановтардың мұражай-қонысы бар Сырымбет жатыр, оны сол сапарға қосуға болады.

Сапарды Көкшетаудан бастаған ең қисынды: бұл Ботайға ең жақын ірі қала. Ботайдан Зерендіге дейін түзу сызықпен шамамен 107 км. Егер сізді жалпы Қазақстан даласының көне тарихы қызықтырса, келесі нүкте — Ұлытау, бірақ ол түзу сызықпен шамамен 523 км қашықта, бұл бөлек сапар.

Ботайлықтың бір антропологиялық үлгісі Петропавлдағы Солтүстік Қазақстан өңірлік мұражай бірлестігінде сақтаулы. Онда ботай олжалары қойылған-қойылмағанын және қандай көлемде екенін біз растай алмадық.

Ботайға қашан барған жөн

Қолайлы уақыт — мамырдан қыркүйекке дейін, ең жақсы айлар — маусым, шілде және тамыз. Төменде 262 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардың климаттық нормалары берілген. Бұл метеостанция деректері емес, тор бойынша есептеу.

Жазда күндіз шамамен 23–24 °C, түнде 12–14 °C. Шілде ең ылғалды ай: шамамен 84 мм жауын-шашын түседі, сондықтан жаңбырдан кейін сапар қиындауы мүмкін. Мамыр мен қыркүйекте күндіз 17–19 °C, бірақ түндері салқын, 6 °C. Қарашадан наурызға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен болады, қаңтарда шамамен −12 °C, түнде −19 °C. Қыстағы жолдың жай-күйін біз тексермедік.