Бесшатыр: Іле жағасындағы 31 қорғаннан тұратын сақ некрополі

Бесшатыр — «Алтынемел» ұлттық паркінің ішінде, Іленің оң жағасындағы Шылбыр шатқалында орналасқан біздің заманымызға дейінгі VI–IV ғасырлардағы сақ дәуірінің қорымы. Атауы «бес шатыр» дегенді білдіреді. Қазақша ескерткіш Бесшатыр қорымы деп аталады. Мұнда келудің басты себебі — 31 қорған, олардың ең үлкенінің биіктігі 17 м, диаметрі шамамен 105 м.

Бесшатыр қорымы деген не және ол қайда орналасқан

Бесшатыр — Жетісу сақ тайпаларының 31 үлкенді-кішілі қорғаннан тұратын некрополі. Ол Жетісу облысының Кербұлақ ауданында орналасқан. Қазақша Уикипедияға сүйенсек, бұл Басшы ауылынан солтүстікке қарай 65 км, Іленің оң жағасынан 3 км жерде, Желшағыр тауларының етегінде. Ескерткіш республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген.

Қорғандар батыстан шығысқа қарай шамамен 1 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км жолақты алып жатыр. Ағылшынша Уикипедия жалпы аумағын шамамен 2 км² деп көрсетеді. Сол ағылшынша мақалаға қарағанда, «бес шатыр» атауы ең ірі үйінділердің санымен байланысты болуы мүмкін.

Қалалардан мұнда жету оңай емес. Түзу сызықпен Қонаевқа дейін шамамен 92 км, Талдықорғанға дейін шамамен 122 км, Алматыға дейін шамамен 131 км. Жолмен есептегенде қашықтық бұдан көп болады, бірақ қаншалықты көп екенін біз растай алмадық.

Бесшатыр туралы мәлімет: қорғандардың өлшемдері

Қорғандар өлшеміне қарай үш топқа бөлінеді, олардың арасындағы айырма бірден байқалады. 21 үйінді таспен, 10-ы қиыршық тас аралас балшық қабатымен жабылған. Қорымды шартты түрде солтүстік және оңтүстік топтарға бөледі. Ең ірі қорғандар — екінші және үшінші — солтүстік топқа жатады.

Сапар үшін қорытынды қарапайым: биіктігі 17 м үлкен қорған далада алыстан көрінеді. Ол табанында тас белдеуі бар қиық конус пішінді. Орысша Уикипедияның бағалауынша, оны тұрғызуға 50 000 м³-ге дейін тас пен балшық жұмсалған.

Өлшемдер жағынан дереккөздер аздап алшақтайды. Орысша және ағылшынша мақалалар Үлкен Бесшатыр қорғанының диаметрін 105 м, қазақшасы 104 м деп көрсетеді.

Қорғандардың іші: ағаш, жолдар және олжалар

Үлкен қорғандардың іші ағашпен қапталған. Солардың бірінен Тянь-Шань шыршасының жуан діңдерінен салынған құрылыс табылған. Орысша Уикипедия бойынша, бөренелерді мұнан 200–250 км жердегі Іле Алатауынан дайындап, өзенмен ағызып жеткізген.

Алты үлкен қорғаннан жалпы ұзындығы 55 м жер асты жолдары табылған. Жолдардың биіктігі 1,68 м, ені 0,8 м. Кіші қорғандардың құрылысы қарапайым: бұл шұңқыр, кейде бүйірінде тас жәшігі болады. Орташалары пішіні жағынан киіз үйге ұқсайды. Жолдар келушілерге ашық па, жоқ па — біз растай алмадық.

Қазба кезінде табылғандар:

• қысқа акинак семсер;
• көбелек тәрізді балдағы бар темір пышақтар мен қанжарлар;
• найза ұштары және қола жебе ұштары, қорамсақ қалдықтары;
• ағаш қалқанның бөлігі және айылдың темір тоқасы;
• қола түйреуіштер, білезіктер, 4 агат және 2 алтын моншақ.

Егер сізді сақ алтыны қызықтырса, Бесшатырды Есік қорғанымен салыстырыңыз. Бұл — Жетісудың тағы бір ірі сақ ескерткіші, түзу сызықпен шамамен 88 км жерде.

Тас қоршаулар мен суреттер — оңай назардан тыс қалатын нәрсе

Қорғандардың айналасында тас қоршаулар қатарлары тұр, көптеген тақталарда суреттер қашалған. Оларда тау ешкілері, қабандар, қасқырлар және басқа да аңдар бейнеленген. Сондай-ақ күн белгілері мен қазақтың «көз» таңбасына ұқсас шеңберлер бар. Қазақша мақалада кейбір тік тастарда қазақ руларының таңбалары қашалғаны айтылады.

Дереккөздер ең көп алшақтайтын тұс — қоршаулардың саны:

Қоршауларды қазғанда от іздері, жануарлардың күйген сүйектері және саз ыдыстардың сынықтары табылған. Ғалымдар некропольді сақтар ғұрып өткізген киелі орын деп санайды. Бір болжам бойынша, қоршалған учаске ғұрыптық алаң қызметін атқарған. Оған зират ретінде қараңыз: үйінділерге шықпаңыз және суреті бар тастарды ұстамаңыз.

Зерттеу тарихы

Некрополь туралы алғаш рет 1924 жылы Владимир Городецкий жазған. Қазба жұмыстарын К. А. Ақышев басқарған экспедиция жүргізіп, 18 қорған қазылған: үшеуі үлкен, қалғандары орташа және кіші.

Экспедиция жұмысының жылдары дереккөздерде әртүрлі. Орысша Уикипедия 1957 және 1959–1962 жылдарды, ағылшыншасы 1959–1961 жылдарды атайды, қазақшасы жалпы 1950-жылдар туралы айтады. Бұл сапарға әсер етпейді, бірақ дәйексөз келтіргенде аралықты көрсеткен дұрыс.

Бесшатыр маңында тағы не бар

Бесшатырдың төңірегінде басқа да қорымдар бар. Жақын маңда Қызылауыз, Алтынемел және Қарашоқы сақ қорымдары орналасқан. Оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде кейінгі үйсін қорғандары тұр: 33 үйіндіден тұратын Бесшатыр II, одан сәл әріде 118 жерлеу құрылысы бар Қалқан I. Алтынемел асуының маңында тағы 36 қорған бар.

Ағылшынша Уикипедия бұдан Жетісу сақтары мұнда жылы маусымда көшіп-қонып, қыста қыстауларға кеткен деген қорытынды шығарады.

Сол парктің аумағында, түзу сызықпен шамамен 29 км жерде Әнші құм орналасқан. Алматыдан шыққанда жол бойындағы Қапшағай мен Қонаевты ескеріңіз, ал қысқа сапарлардың басқа нұсқалары Алматы маңындағы табиғат топтамасында жиналған.

Іздеу сұраныстарында Бесшатыр Шіліктінің патша қорғандарымен жиі қатар аталады. Бұл бетте Шілікті туралы мәліметіміз жоқ, сондықтан оларды салыстыруды өз мойнымызға алмаймыз.

Бесшатырға қашан бару керек

Мамыр немесе қыркүйекте барған жақсы: күндіз шамамен 24–25 °C, түнде 13 °C. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 676 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Жазда ыстық. Шілдеде күндізгі ең жоғары температура орта есеппен 32,9 °C, тамызда 31,3 °C. Ашық жерде бұл ауыр сезілуі мүмкін, сондықтан қорғандарды таңертең аралаған дұрыс. Жауын-шашын көбінесе сәуірден маусымға дейін түседі, айына шамамен 39–41 мм. Шілдеден қазанға дейін құрғағырақ, айына шамамен 15–20 мм. Қыста күндіз шамамен 0 °C, түнде −8 °C-қа дейін. Бұл кезде қорғандарды көруге болады, бірақ парктегі жолдардың жай-күйін біз растай алмадық.