Берел: қай айда барған жөн
- қаңтар: маусым емес
- ақпан: маусым емес
- наурыз: маусым емес
- сәуір: болады
- мамыр: жақсы
- маусым: ең қолайлы
- шілде: ең қолайлы
- тамыз: ең қолайлы
- қыркүйек: жақсы
- қазан: болады
- қараша: маусым емес
- желтоқсан: маусым емес
20 °C-тан жоғары жылы күндер тек маусым–тамызда болады, ал қарашадан ақпанға дейін 1 120 м биіктікте аяз тұрады.
Берел: неге бару керек
Үлкен Берел обасы
1865 жылы Радлов қазған: кеспелтек табыты және құрбандыққа шалынған 17 жылқының сүйегі бар, тоналған ақсүйек жерлеуі.
Берел обаларының астындағы тоң
Тоң линзасы маталарды, киізді, былғарыны, ер-тұрман мен ағашты сақтаған. Уикипедия бойынша бұл Қазақстандағы осындай жалғыз ескерткіш.
Бұқтырма аңғарына апаратын жол
Өскеменнен түзу сызықпен шамамен 278 км, таудағы нақты жол ұзынырақ. Жолға кететін уақытты алдын ала нақтылаңыз.
Берелдегі қысқа жаз
Күндіз 20–22 °C тек маусым–тамызда, түнде 9–12 °C. Мамыр мен қыркүйекте түн шамамен 3 °C, қарашадан ақпанға дейін күндіз аяз.
Жылқылардың қарнындағы шөп
№ 11 обада жерленген 16 жылқының қарнындағы азық — сол заманның шөп қалдықтары сақталған.
Берел суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Берел — Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданындағы ерте көшпелілердің қорымы, аттас ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде. Оба үйінділері астындағы тоң линзасы киімді, ер-тұрманды, ағаш ыдыстарды және киізді сақтап қалуымен әйгілі. Жазда барған жөн: бұл шамамен 1 120 м биіктіктегі таулы өңір, қыста мұнда қатты аяз тұрады.
Берел немен әйгілі: әдетте біздің заманға жетпейтін органикалық заттар
Берелдегі ең басты нәрсе — мәңгі тоң. Кәдімгі обалардан археологтар металл, сүйек пен қыш табады, ал мұнда маталар, былғары, киіз, ағаш бұйымдар мен ат әбзелдері алғашқы күйінде сақталған. Орысша Уикипедия бойынша, Берел — Қазақстан аумағындағы органикалық олжалары сақталған жалғыз ескерткіш.
№ 11 обадан 1998–1999 жылдары 35–40 жастағы ер адам мен егде әйелдің жерленген жері, ал жанынан 16 жылқы табылды. Жылқылардың қарнында сол заманның шөп қалдықтары сақталған. Қазақша Уикипедия обалардан әбзелі бар жылқы мумиясы, алтын жалатылған ағаш әшекейлер және адам мумиясы шыққанын қосады. Тоңға қатқан жерлеулер № 4, 9, 10 және 11 обалардан ашылды.
Бұйымдар скиф-сібір аң стилінде жасалған. Қорым пазырық қоғамы ақсүйектерінің жерленетін орны болған. Орнында солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеле созылған тас үйінділерді көресіз: олжалардың өзі мұражайларда сақтаулы.
Дереккөздер негізгі сандарда әр түрлі мәлімет береді, сапарды жоспарлағанда мұны ескерген жөн.
| Көрсеткіш | Дереккөздер не дейді |
|---|---|
| Обалар саны | 100-ден астам (орысша Уикипедия), 70-тен астам (қазақша) |
| Мерзімі | ерте обалар б. з. д. IV–III ғғ., кейінгілері б. з. VII–VIII ғғ.; ағылшынша Уикипедия б. з. д. V–III ғғ. деп жазады |
| Ауылдан қашықтығы | 7 км (орысша), 7–8 км (қазақша) |
| Биіктігі | теңіз деңгейінен 1 120 м |
| Ауданы | 4 000 × 1 000 м (қазақша Уикипедия) |
Обалар қалай қазылды: бір жарым ғасырлық зерттеу
Үлкен Берел обасын алғаш рет 1865 жылы Василий Радлов қазды. Оба ертеде-ақ тоналған болып шықты, бірақ ішінде ақсүйек адамның кеспелтек табыты мен құрбандыққа шалынған 17 жылқының сүйегі қалған. Сорокиннің айтуынша, Радлов күнделігіндегі көптеген бұйым мұражайға жетпеген және, сірә, жоғалған.
| Жыл | Кім | Не табылды |
|---|---|---|
| 1865 | В. В. Радлов | Үлкен Берел обасы, 17 жылқы, табыт |
| 1959 | С. С. Сорокин | қайта зерттеу: қола құс мүсіншелері бар, қайыңның тозына оралған балқарағай табыт |
| 1998–1999 | Марғұлан атындағы Археология институтының экспедициясы, жетекшісі З. Самашев | № 11 оба, ер адам, әйел және 16 жылқы |
| 2008 | ҚР Үкіметі | «Берел» мұражай-қорығы құрылды |
Ескерткішті жүйелі зерттеу Зейнолла Самашевтің есімімен байланысты. 1997 жылдан бері 20 нысан зерттелді. Қазақша Уикипедия обалардың үш тобын сипаттайды: 6, 12 және 9 үйінді. Қазақша Уикипедия бойынша Үлкен Берел обасы үшінші топқа кіреді; орысшасы бойынша ол іргелес шағын үйінділермен бірге жеке топ құрайды.
Берел қайда орналасқан және қанша жүру керек
Қорым Бұқтырманың оң жағалауында, жайылма үстіндегі үшінші террасада тұр. Солтүстігінде Берел мен Бұқтырманың қосылған жері, оңтүстігінде Қансу өзені, батысы мен шығысында таулар шектейді.
Өскеменге дейін түзу сызықпен шамамен 278 км, Семейге дейін түзу сызықпен шамамен 456 км. Таудағы жол едәуір ұзынырақ болады, оның нақты ұзындығы мен жай-күйін біз растай алмадық. Жолдың нақты ұзындығы белгісіз, сондықтан жолға кететін уақытты алдын ала нақтылаған дұрыс.
Берел ауылына баратын көлік кестесін және ауданға кіру шарттарын таба алмадық. Оларды мұражай-қорықтан немесе аудан әкімдігінен алдын ала тексеріңіз.
Берелдегі ауа райы: қашан бару керек
Төмендегі климат деректері — 1 114 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары. Бұл метеостанция емес: нүктенің биіктігі обалар террасасымен дерлік сәйкес келеді, бірақ сандар жергілікті өлшеу емес, модельдік бағалау болып қала береді.
Күндіз, °C / Түнде, °C · Жауын-шашын, мм
Бұл орынның координаттары бойынша реанализден есептелген норма, метеостанция бақылауы емес.
Айлар бойынша сандар
| Ай | Күндіз, °C | Түнде, °C | Жауын-шашын, мм |
|---|---|---|---|
| Қаң | -13.6 | -22 | 26.9 |
| Ақп | -8.3 | -18.7 | 29.9 |
| Нау | 0.9 | -9.8 | 55.6 |
| Сәу | 9.8 | -0.5 | 70.4 |
| Мам | 14.2 | 3.6 | 93.9 |
| Мау | 21 | 9.7 | 103.1 |
| Шіл | 22.4 | 11.5 | 133.6 |
| Там | 21.7 | 9.3 | 110.6 |
| Қыр | 15.5 | 2.1 | 98.1 |
| Қаз | 5.9 | -5.5 | 112 |
| Қар | -5.3 | -13.8 | 82.6 |
| Жел | -12 | -19.2 | 44.1 |
Дереккөз: Open-Meteo, ERA5 reanalysis, 2011–2020
Ыңғайлы кезең — маусым, шілде және тамыз: күндіз 21–22 °C, түнде 10–12 °C. Сонымен бірге шілде — ең ылғалды ай, шамамен 134 мм жауын-шашын түседі, сондықтан жаңбырлық қажет. Мамыр мен қыркүйекте күндіз шамамен 14 °C, ал түнде шамамен 3 °C: баруға болады, бірақ суық күздегідей киініңіз.
Қарашадан ақпанға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен, қаңтарда түнде шамамен −22 °C. Қазанда түнгі −6 °C кезінде шамамен 112 мм жауын-шашын түседі, яғни жолда алғашқы қар кездесуі мүмкін.
| Кезең | Күндіз / түнде | Не күтуге болады |
|---|---|---|
| Желтоқсан–ақпан | −6-дан −12-ге дейін / −16-дан −20 °C-қа дейін | аяз, сапардың мәні жоқ |
| Сәуір–мамыр | 9–14 / −1-ден 3 °C-қа дейін | салқын, түнгі үсік |
| Маусым–тамыз | 20–22 / 9–12 °C | ең қолайлы уақыт, жиі жаңбыр |
| Қыркүйек–қазан | 15–5 / 3-тен −5 °C-қа дейін | тез салқындау, ылғал |
Берел олжаларын қайдан көруге болады
Бұйымдардың өзі орнында жатқан жоқ: олар түрлі елдердің мұражайларында. Радлов олжалары Мәскеу жария мұражайына берілген, қазір олар Мәскеудегі Мемлекеттік тарихи мұражайда. Орысша Уикипедия бойынша, көршілес обалардан шыққан алтын және құнды бұйымдардың бір бөлігі Эрмитажда сақтаулы.
Сол мақалада Берелмен 2003 жылы Әбдеш Төлеубаев экспедициясы тапқан «Патшалардың алтын обасы» және Қазақстандағы үшінші «Алтын адамның» қалпына келтірілген бейнесі байланыстырылады. Ол 2013 жылы Астанадағы алтын және асыл металдар мұражайында көрсетілді. Алайда мақала обаны б. з. д. VIII–VII ғасырлармен мерзімдеп, сол жерде Шілікті аңғарын да атайды, сондықтан бұл олжаның дәл Берелге қатыстылығын біз растай алмадық.
Сапармен нені қоса көруге болады
Ең жақын нысан — Рахманов бұлақтары, түзу сызықпен шамамен 24 км: Алтай тауларындағы радонды бұлақтар. Оларды бір сапарға біріктіруге болады.
Облыстың әрі қарайғы бөлігінде обалардан түзу сызықпен шамамен 229 км жерде Зайсан көлі орналасқан.
- «Берел» мұражай-қорығының жұмыс уақыты мен кіру құны
- Өскеменнен Берел ауылына дейінгі жолдың жай-күйі мен нақты ұзындығы
- Ауданға кіру үшін рұқсат қажет пе
- Ауылға дейін қоғамдық көлік бар ма
- Орнында тікелей қандай олжалар немесе көшірмелер қойылған
Берел: сапар алдындағы кеңестер
- Сапарды маусым–тамызға жоспарлаңыз: тек сол кезде күндіз 20 °C-тан жоғары, ал түн 9 °C-тан төмен түспейді.
- Шілдеде шамамен 106 мм жауын-шашын түседі — ең ылғалды ай. Су өткізбейтін күртеше мен аяқ киім алыңыз.
- 1 120 м биіктікте жазда да түнде шамамен 10 °C болады: түнеп қалсаңыз, жылы киім қажет.
- Обаларды Рахманов бұлақтарымен біріктіріңіз: оларға дейін түзу сызықпен шамамен 24 км.
Жақын маңда тағы не көруге болады
Жиі қойылатын сұрақтар
Берел қайда орналасқан?
Жазда Берелдегі ауа райы қандай?
Қыста Берелдегі ауа райы қандай?
Берел обаларынан не табылды?
Олжаларды орнында көруге бола ма?
Дереккөздер
Тағы оқыңыз
Алтайдағы Язевое көлі: жол, биіктік және рұқсат қағазы
Рахман бұлақтары: Алтайдың радонды көздері
Тарбағатай
Қиын-Керіш — Зайсан қазаншұңқырындағы түрлі түсті саз жарлар
Шығыс Қазақстандағы Зайсан көлі: сапар алдында не білу керек- Шығыс Қазақстан облысында не көруге болады: сегіз орын және таңдау жолы