Бектауата — Балқаш маңындағы даладағы гранит таулар мен киелі үңгір

Бектауата — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы гранитті тау массиві, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай шамамен 60–70 км жерде орналасқан. Бұл — жазық даланың ортасында биіктігі 1 213 м-ге дейін жететін жартастар аралы: үңгірлері, тас ванналары, аңғарларында көктерек тоғайлары бар. Мұнда мамырда немесе қыркүйекте барған дұрыс: жазда жалаңаш тас қатты қызады, қыста күндіз де аяз тұрады.

Бектауата деген не: даладағы гранит арал

Бектауата — тектоникалық көтерілуден кейін айналасындағы жұмсақ жыныстар шайылып, жер бетіне шыққан гранит интрузиясының мүжілген массиві. Қазақ Уикипедиясы бойынша, бұл — тас көмір кезеңінің қызғылт граниттері. Массив Қазақтың ұсақ шоқылығының (Сарыарқаның) оңтүстік шетінде жатыр, одан шығысқа қарай Тоқырау өзенінің төменгі ағысындағы құрғақ аллювий жазығы созылады.

Көлемі шағын. Орыс Уикипедиясы радиусын шамамен 5–7 км деп береді, қазақ Уикипедиясы — солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 7 км-ге созылып, ені шамамен 3 км екенін айтады. Массив бірнеше жеке тауға бөлінеді.

Бас шыңның биіктігін дереккөздер әртүрлі көрсетеді: орыс Уикипедиясында 1 214,3 м, ағылшын және қазақ Уикипедиясында 1 213 м. Сапар үшін бір метрлік айырмашылықтың мәні жоқ. Маңыздысы басқа: даладан көтерілу биіктігі аз, сондықтан бұл биік тауға шығатын жорық емес, жартастар мен аңғарларды аралауға арналған жер. Бектауата шыңын Сарықұлжадан Құбылтайөзек аңғары бөліп тұр.

Бектауата үңгірі және әулие Атабек туралы аңыз

Массивтің басты үңгірінің ұзындығы шамамен 48 м, оның ішкі бөлігі 1,5 м тереңдікке дейін суға толы. Үңгірлер мен тас ванналар массивтің басқа жерлерінде де кездеседі, бірақ бұл — ең үлкені.

Үңгірге қатысты аңызды қазақ Уикипедиясы келтіреді. Қазақ пен жоңғар соғысы жылдарында өмір сүрген әулие Атабек қуғыннан осында тығылған, ал Жаратқан қарияға үңгірдің түкпірінен тұщы су бұлағын ашып берген. Жаулар баспананы таба алмаған, өйткені кіреберіс тау етегінде емес, жартастың биігінде болған. Атаудың бір түсіндірмесі — «Атабектің тауы» — осыдан шыққан. Әлкей Марғұлан оны «Бек тауы» деп, топонимист Еркебай Қойшыбаев «киелі биік тау» деп түсіндірген.

Бұл жерді қастерлеу ертеден келеді. Балқаш өңірін зерттеуші Н. И. Красовский 1868 жылы жергілікті тұрғындар гранит жартастардағы үңгірлерді киелі санайтынын жазған. Аңыздар әулие үңгіріне зиярат етушілерді тартқан, сондықтан өзіңізді байсалды ұстаңыз, шу шығармаңыз, қоқыс тастамаңыз. Ішіндегі су терең: дайындықсыз және жабдықсыз оған түсудің қажеті жоқ.

Бектауатаға қалай жетуге болады және жол қанша уақыт алады

Бастапқы нүкте — Балқаш қаласы: массив одан солтүстікке қарай, қазақ Уикипедиясы бойынша шамамен 60 км, орыс және ағылшын Уикипедиясы бойынша шамамен 70 км қашықтықта жатыр. М36 тас жолы жотаның батысынан өтеді. Ең жақын әуежай — Балқашта.

Ірі қалалар алыс, сондықтан бұл сапар кемінде Балқашта немесе массивтің өзінде түнеуді қажет етеді. Төменде — тура сызықпен есептелген қашықтықтар, жол бұдан ұзағырақ болады.

М36-дан массивке қай жол апаратынын, жол талғамайтын көлік керек пе, оған қоғамдық көлік қатынай ма — мұны растай алмадық. Қарағандыдан немесе Астанадан шықсаңыз, Бектауатаны Балқаш көліне сапармен ұштастыру қисынды.

Бектауатаға қашан барған жөн: мамыр мен қыркүйек

Ең жайлы айлар — мамыр мен қыркүйек: күндіз орташа 21–22 °C, түнде шамамен 9 °C. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 605 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Бас шың бұл нүктеден шамамен 600 м биік, сондықтан жоталарда кестедегіден салқынырақ болады. Маусымнан тамызға дейін күндіз орташа 27 °C, ал беткейлерде өсімдік те, көлеңке де жоқтың қасы, сондықтан жартастарды таңертең аралаған дұрыс. Қысы қатал: қаңтарда күндіз шамамен −9 °C, түнде шамамен −17 °C, қарашадан наурызға дейін ең жоғары температура нөл шамасында немесе одан төмен болады.

Климаты құрғақ: жылына шамамен 211 мм жауын-шашын түседі. Ең құрғақ айлар — тамыз бен қыркүйек, әрқайсысында 10 мм-ден аз. Сәуір (күндіз шамамен 16 °C) мен қазан (шамамен 11 °C) суық түндерге дайын болсаңыз ғана жарайды: қазанда ең төменгі температура шамамен 1 °C.

Массивтің табиғаты мен қорғандары

Бектауата өсімдік жамылғысы жағынан айналасындағы даладан күрт ерекшеленеді. Беткейлері жалаңаш әрі тасты, бірақ аңғарларда және тас ванналардың маңында көктерек, тал мен бұталар өседі. Қазақ Уикипедиясы бойынша, мұндағы өсімдіктердің 45 түрі сирек кездеседі, ал 8 түрі Қызыл кітапқа енген. Анда-санда елік пен арқар кездеседі.

Жота «Бектауата» мемлекеттік зоологиялық қаумалына кіреді — бұл IUCN жіктемесі бойынша IV санаттағы ерекше қорғалатын аумақ. Қаумалға бару ережелерін растай алмадық, сапар алдында нақтылап алыңыз.

Массивте археология да бар: Бектауата қорымы ерте темір дәуіріне және тасмола мәдениетіне жатады. Ежелгі қорғандардың бірінен түйіршікпен әшекейленген, қозғалмайтын конус пішінді салпыншағы бар алтын сырға табылған. Сол дәуірдің алтыны қызықтырса, тағы бір белгілі ескерткіш — Есік қорғаны, бірақ ол тура сызықпен шамамен 491 км жерде.

Баруға тұра ма және нені ескеру керек

Жартас пішіндері, киелі орындар және дала ортасындағы орман мен жалаңаш граниттің қарама-қайшылығы қызықтырса, Бектауатаға барудың мәні бар. Мұнда жоқ нәрселер — биік таулар, мұздықтар және дамыған инфрақұрылым, кем дегенде бізге белгілі деректер бойынша.

Жотаның бір аңғарында кемпинг бар, бірақ оның қазір жұмыс істейтінін және онда не бар екенін растай алмадық. Сондықтан дербес жоспарлаңыз: су, азық, отын қоры. Жаздағы ең жиі қателік — жартастарға түсте шығу: шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура шамамен 28 °C, ал беткейлерде көлеңке жоқтың қасы.