Бартоғай — Шелек өзеніндегі таулы бөген және оны қоршаған көне қоныс

Бартоғай — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Шелек өзеніне салынған бөген, Асысаға ауылынан 10 км жерде орналасқан. Бұл — жұмыс істеп тұрған суару нысаны: су қыста жиналып, маусымнан қыркүйекке дейін егістікке жіберіледі, сондықтан көлдің көрінісі маусымға қарай айтарлықтай өзгереді. Мұнда жағасы жарқабақ таулы көлді тамашалау, балық аулау және көне қонысты көру үшін келеді, оның үстіне сапарды Шарын шатқалымен ұштастыру ыңғайлы.

Бартоғай деген не: Шелек шатқалындағы суаруға арналған көл

Бартоғай бөгенін 1980 жылдары Шелек өзенін Сөгеті үстіртінің етегінде, өзен таудан шығатын тұста бөгетпен бөгеп салған. Басты міндеті — суару: оның суы Іле Алатауының етегіндегі шамамен 150 мың га жерді суарады, ал Алматыға қарай созылатын Үлкен Алматы каналы осы жерден басталады.

Егжей-тегжейде дереккөздердің мәліметтері әр түрлі. Орыс және қазақ Уикипедиясында бөген толықтай 1986 жылы пайдалануға берілді делінген; ағылшын тіліндегі мақалада бөгет 1983 жылы аяқталып, нысан 1985 жылы жұмыс істей бастағаны айтылады. Биіктігі 60 м бөгет ағылшын мақаласында ұзындығы 330 м тас үйінді бөгет ретінде, ал қазақ мақаласында темірбетон бөгет ретінде сипатталған.

Сапар үшін кестедегі екі жолдың маңызы зор: бір жылда деңгей 25 м-ге дейін өзгеруі мүмкін, ал ауданы екі еседен астам кішіреюі ықтимал. Интернеттегі суреттерде және өз көзіңізбен көргенде көл мүлде басқаша көрінуі мүмкін. Суы жұмсақ, әлсіз сілтілі, минералдануы төмен.

Жазғы су жіберу: Бартоғайдың басты көрінісі

Маусымнан қыркүйекке дейін, суару маусымында, бөгеннен секундына шамамен 100 м³ су жіберіледі. Қазақ Уикипедиясының деректері бойынша, су тау ішінен тесіп өткізілген 3 метрлік туннель арқылы ағады, қысымның әсерінен бұл кезде биіктігі 100 м-ден асатын фонтанды көруге болады.

Мұны нақты қай жерден көруге болатынын, келушілерді бөгетке жібере ме, су қай күндері жіберілетінін біз растай алмадық. Бөгет — жұмыс істеп тұрған гидротехникалық құрылыс, сондықтан оған еркін жақындаймын деп үміттенбеген жөн: алдын ала анықтап алыңыз.

Бартоғай қонысы: қорғандар, арықтар және киелі мекен

Атауы қазақ тілінен «тоғайлы жер», «орманды мекен» деп аударылады. Бөгеннің үстіндегі тау беткейлері шынымен де бұтаға толы, ал айналадағы жағалау жартасты әрі жалаңаш.

Қоныстың өзін жан-жағынан тау қоршап, желден қорғап тұр. Ортасында кең алаң жатыр — бір кезде егістік болған, онда көне арықтардың іздері сақталған. Мұнда қорғандар көп: үйінділердің тастарын топырақ басып, бедермен бірігіп кеткен, сондықтан дайындығы жоқ адам оларды байқамай қалуы оңай. Бартоғай ежелден киелі саналған, мұнда ғұрыптар мен мерекелер өткізілген. Қорғандарға барсаңыз, тастарды бұзбаңыз, үйінділерге тиіспеңіз.

Балық аулау, рафтинг және аңдар: бөген маңында немен айналысуға болады

Бартоғайда сазан, мөңке, тұқы және бахтах мекендейді. Ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, бөгенде және бөгеттен төменгі өзенде әуесқойлық балық аулауға жылдың белгілі бір кезеңдерінде рұқсат етіледі, бірақ нақты мерзімдері мен ережелерін біз таппадық.

Шелек өзенінде рафтинг ұйымдастырылады: өзен Іле және Күнгей Алатауы жоталарының қарларынан бастау алады, бөгенге дейін оған 70-ке жуық сала құяды. Маңайда суырлар кездеседі, ал қазақ Уикипедиясы бұғыны, дала жыланын, түлкі мен қасқырды, сондай-ақ Қызыл кітапқа енген сирек өсімдіктерді де атайды.

Алматыдан Бартоғайға қалай жетуге болады

Алматыдан бөгенге дейін түзу сызықпен шамамен 131 км, ал жолмен, қазақ Уикипедиясы бойынша, шамамен 200 км. Алматы — Нарынқол тасжолымен Бәйтерек, Бәйдібек би, Шелек және Байсейіт ауылдары арқылы жүру керек. Бөген Асысағадан 10 км және Көкпек ауылынан 15 км жерде жатыр.

Қонаевтан да түзу сызықпен шамамен 129 км. Автобус кестесін және жолдың соңғы бөлігінің жай-күйін біз таппадық, сондықтан қолайлы нұсқа — жеке көлік немесе такси.

Шарын шатқалы мұнан түзу сызықпен шамамен 50 км жерде, сондықтан Бартоғайды Шарын шатқалына немесе түзу сызықпен шамамен 41 км жердегі Қайыңды көліне баратын бағытқа қосу ыңғайлы. Алматыдан тек Бартоғайға барсаңыз, толық бір күнді, ал Шарынмен бірге барсаңыз, демалыс күндерін бөлген дұрыс. Қалаға жақынырақ басқа нұсқалар Алматы маңындағы табиғат топтамасында жиналған.

Бартоғайға қашан барған жөн

Мұнда ең жайлысы — мамыр–маусым және қыркүйек: күндіз 21–25 °C, түнде шамамен 10–14 °C. Төмендегі климат деректері — ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары, биіктігі 1 064 м нүкте үшін алынған, бұл бөген деңгейіне жуық; бұл метеостанция бақылаулары емес.

Шілде — ең ыстық ай: күндіз орта есеппен 30 °C, түнде шамамен 16 °C. Есептік нүкте бөгеннің дәл үстінде орналасқан, сондықтан жалаңаш жартасты беткейлерде күндізгі ыстық, сірә, күштірек болады. Жауын-шашынның ең көбі сәуір мен мамырда түседі — айына шамамен 46–56 мм. Қыста күндіз шамамен 0 °C, түнде −10 °C-ге дейін.

Мақсатыңыз су жіберуді көру болса, тек маусым–қыркүйек қана сай келеді. Қонысты аралауға жұмсақ ауа райы маңыздырақ болса, мамырдың соңын немесе қыркүйекті таңдаңыз.