Барсакелмес: Аралмен бірге шөлге кеткен арал

Барсакелмес — Арал теңізіндегі бұрынғы арал, қазір Қызылорда облысы Арал ауданындағы мекен, Арал қаласынан шамамен 180 км оңтүстік-батыста жатыр. Оның аумағында Барсакелмес мемлекеттік қорығы орналасқан. Мұнда теңіздің орнында пайда болған шөлді көру үшін және кеңес баспасөзі ойдан шығарған әңгімелер жазған аралдың тарихы үшін келуге болады.

Барсакелмес аралы: бұл жер қазір қандай

Бүгінде бұл арал емес, Аралдың құрғаған табанындағы мекен: ол бірде түбекке айналып, бірде бұл мәртебесін жоғалтып отырды. 1960-жылдары аралдың көлемі 23-ке 7 км болған, қазақша Википедия бойынша — 28-ге 8 км, ауданы 133 км² (1987). Теңіз тартылған сайын арал ұлғая берді: 1997 жылы түбекке айналды, 2000-жылдардың басында көлемі 40-қа 16 км болды.

2009 жылдың жазында Үлкен Аралдың шығыс бөлігі кепкенде түбек жойылды, 2010 жылы қайта пайда болды, 2014 жылы тағы жоғалды, ал 2015 жылдан бері, орысша Википедия бойынша, түбек күйінде қалып отыр. Жағалау сызығы құбылып тұрады, сулы 2017 және 2020 жылдары ол ең үлкен көлеміне жетті.

Сапар үшін мұның мәні біреу: жергілікті жердің картасы су деңгейімен бірге өзгеріп отырады, сондықтан жағалаудың ескі сипаттамалары сіз көретін көрініске сәйкес келмеуі мүмкін. Жалпы мәлімет — Арал теңізі бетінде.

Бедері мен өсімдіктері: теңіздің орнындағы шөл

Мекеннің оңтүстік бөлігі — биік үстірт, солтүстігі — уақытша су ағындарының аңғарлары бар жайпақ толқынды жазық. Ең биік нүктесі әртүрлі деректер бойынша 108 м-ден (орысша Википедия) 113 м-ге дейін (ағылшынша және қазақша Википедия, Шағалалы төбесі). Батыс жағалауы жартасты, құламалы, шығысы — жазық.

Топырағы сұр-қоңыр, кей жерлерде төбешікті құмдар, тақырлар мен сорлар кездеседі, ал бұрынғы теңіз табанында — марш және теңіз жағалауы сорлары. Жер асты суы ащы. Өсімдіктерден сексеуіл, боялыш (бұйырғын), терескен, жусанның бірнеше түрі, адыраспан және сораңдар кең тараған.

Тұз мұнда тек топырақта ғана емес. Ағылшынша Википедия шаңды дауыл мен қатты желде көзді жұмып жүруге кеңес береді: жел тұз шөгінділерін көтереді.

Барсакелместе қандай жануар өсіріледі

Мұнда киік, құлан, қарақұйрық және құм қоян мекендеген, бірақ қазақша Википедия бойынша теңіздің тартылуы мен топырақтың тұздануына байланысты бұл жануарлар Қапшағай аңшылық шаруашылығына және Үстірт қорығына көшірілген.

Қазір қорықта қандай жануарлар тіршілік ететінін және оларды өсіру жүргізіле ме, жоқ па, растай алмадық. Зоологиядан бір дерек бар: 1998 жылы аралдың құрметіне Sitticus barsakelmes секіргіш өрмекшісі аталды.

Атауы қайдан шыққан және онда уақыт шынымен жоғала ма

Атауы қазақшадан «барса — келмес» деп аударылады. Аралдың тарихи аты — Сужоқ, яғни «сусыз». Ағылшынша Википедия бұл атауды екі-үш күн ғана жүрдік деп ойлап, бірнеше жылдан кейін оралған адамдар туралы әңгімелермен байланыстырады.

Тарихқа дейінгі кесіртке тәріздес жануар, НЛО және уақыттың бұзылуы туралы аңыздар — әзіл-қалжың, мұны оған қатысқан жазушы Сергей Лукьяненко растаған. Оның айтуынша, бәрі 1950-жылдары «Ленинская смена» газетіндегі ұшатын кесіртке тәріздес жануар туралы мақаладан басталған. 1990-жылдардың басында «Техника — молодёжи» журналы аралдың «ғажайыптары» туралы үлкен мақала жариялады, ал Лукьяненко достарымен бірге ол үшін балықшылардың хаттарын, тіпті Қобыланды батыр жырының жергілікті нұсқасын қолдан жасаған. Кейін ол бұл мистификацияны мойындады.

Қазақша Википедия халық аңызын да келтіреді: Латпай бастаған ру аралға мұзбен өткен, ал Латпай Қыдыр деп санаған қария табиғатты қорғауды, аң өлтірмеуді және аққуларға тиіспеуді бұйырған.

Зерттелу тарихы және кітаптардағы арал

Аралдың тіркелген алғашқы түсірілімін 1848 жылдың тамызында географ А. Макшеев пен топограф А. Ақышев жүргізді. Жергілікті флора мен фаунаның алғашқы суреттерін Тарас Шевченко салған.

Борис Лавренёвтің «Қырық бірінші» (1924) повесінің негізгі оқиғалары осы аралда өтеді. Барсай-Гельмес деген атпен ол «Мечты идиота» тарауында аталады — Корейко сонда қашып барады. Аралдың атауын Джонрид Абдуллахановтың роман-трилогиясы және Ғабит Бекахметовтің «Barsa Kelmes» (2022) фантастикалық романы алған.

Қашан бару керек: көктем және күздің басы

Ең қолайлы кез — сәуір–мамыр және қыркүйек: мұнда қысы аязды, жазы ыстық әрі жауын-шашынсыз дерлік. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 101 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары; бұл биіктік мекеннің биіктігіне жақын.

Шілдеде күндізгі орташа максимум шамамен 31 °C, түнде шамамен 23 °C, жаңбыр жоқтың қасы — айына шамамен 3 мм. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндіз аяз сақталады, түнде −10 °C-ге дейін түседі. Сәуір (күндіз шамамен 15 °C) мен мамыр (шамамен 23 °C) — ең жақсы кезең, күндізі 22–23 °C болатын қыркүйек те олардан кем түспейді.

Климат туралы анықтамалық деректер әртүрлі, сондықтан шекті мәндерді білген жөн:

+40 °C-ден асқан ыстықта мұндағы жер асты суының ащы екенін ұмытпаңыз.

Қалай жетуге болады және немен ұштастыруға болады

Мекен Арал қаласынан шамамен 180 км оңтүстік-батыста жатыр. Қызылордаға дейін тура сызықпен шамамен 445 км, Ақтөбеге дейін — шамамен 556 км. Жолдарды, көлікті және қорыққа кіру шарттарын растай алмадық.

Сапарды Арал теңізімен (тура сызықпен шамамен 94 км) және уақыт болса, Байқоңырмен ұштастырған жөн — тура сызықпен шамамен 266 км.

Арал ауданындағы жазғы су демалысы әдетте Қамбаш көлімен байланысты, бірақ оның деңгейі жылдан жылға өзгереді.