Байқоңыр: сапар алдында ғарыш айлағы мен қала туралы білетін жайттар

Байқоңыр — Қазақстанның Қызылорда облысындағы, Төретам станциясының маңындағы ғарыш айлағы және оның жанындағы қала. Осы жерден 1957 жылы Жердің алғашқы жасанды серігі, ал 1961 жылғы 12 сәуірде Юрий Гагарин отырған «Восток» кемесі ұшырылды. Кешенді Ресей 2050 жылға дейін жалға алған, сондықтан мұнда сапарды кәдімгі қалаға барғандай жоспарлауға болмайды.

Байқоңыр картада қай жерде

Ғарыш айлағы Қазалы мен Жосалының арасындағы далада, Төретам (Тюратам) кенті мен станциясының жанында жатыр. Ағылшын тіліндегі Уикипедия дерегінше, теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 90 м, Арал теңізіне дейін шығысқа қарай шамамен 200 км, Сырдарияға дейін 33 км. Қазақша Уикипедия ғарыш айлағын Қармақшы ауданына жатқызады.

Ірі қалалардың ішінде ең жақыны — Қызылорда: түзу сызықпен шамамен 210 км. Жол бойынша қашықтық бұдан көп болады, оны біз растай алмадық.

Кестеден басты нәрсе көрінеді: Байқоңыр Қызылордадан басқа жердің бәрінен алыс. Оңтүстіктен келетін болсаңыз, сапарды Түркістанмен ұштастырған жөн, бірақ бұл — далалы өңір арқылы өтетін жеке ұзақ жол.

Ғарыш айлағы мен қала — бір атаудағы екі нысан

«Байқоңыр» деп ғарыш айлағын да, 1995 жылға дейін Ленинск аталған қаланы да айтады. Екеуі бірге «Байқоңыр» кешенін құрайды: орысша Уикипедия дерегінше, онда тоғыз түрдегі 15 ұшыру кешені, құрлықаралық зымырандарды сынауға арналған 4 ұшыру қондырғысы және 11 монтаждау-сынау корпусы бар.

Қала әскери құрылысшылардың кентінен өсіп шықты. 1958 жылы ол Ленинский атауын алды, 1966 жылы Ленинск қаласы болды, ал 1995 жылғы 20 желтоқсанда Қазақстан президентінің жарлығымен Байқоңыр болып қайта аталды. Ағылшынша Уикипедия Ленинскіні жабық қала деп атайды. Қазір кіруге қандай тәртіп қолданылатынын біз растай алмадық.

КСРО ыдырағаннан кейін ғарыш айлағы Қазақстанның қарамағына өтті. Ресеймен жалға беру шартына 1994 жылғы 10 желтоқсанда қол қойылды, ал 2005 жылы мерзімі 2050 жылға дейін ұзартылды. Алаңдарды «Роскосмос» пен Ресейдің Әуе-ғарыш күштері басқарады. Орысша Уикипедия Байқоңырды әлемдегі жұмыс істеп тұрған ең ірі ғарыш айлағы деп атайды, ағылшыншасы нақтылайды: аумағы жағынан ең ірі. Ресейдің барлық басқарылатын ұшулары осы жерден басталады.

Мұнда не болды: адамдар неге келеді

Байқоңырға келетіндердің көбі ғарышқа алғашқы қадамдардың тарихын көру үшін барады. Міне, негізгі күндер.

Алғашқы серік те, Гагарин де ұшқан алаң «Гагарин старты» (1/5 алаңы) деп аталады. Орын 1954 жылы бірнеше нұсқаның ішінен таңдалды, олардың арасында Марий Эл, Дағыстан және Астрахань облысы болды. Шешуші себеп — зымыранды радиомен басқару пункттерін жазық жерде ыңғайлы орналастыру мүмкіндігі; сондай-ақ өңірдің халқы сирек қоныстанғаны, темір жол, Сырдарияның суы және жылына үш жүзден астам шуақты күн ескерілді.

Дереккөздер қай жерде алшақтайды

Атаудың шығу тегі әртүрлі сипатталады. Орысша Уикипедия Гагарин ұшқаннан кейін халықаралық ұйымдарға Жезқазған маңындағы Байқоңыр кентінің жанындағы уақытша ұшыру позициясының координаттары берілгенін жазады. Ағылшыншасы бұл кенттің шамамен 320 км солтүстік-шығыста жатқанын және дереккөздердің көбіне қарағанда, атау жаңылыстыру үшін таңдалғанын қосады. Онда NASA-ның «Союз — Аполлон» жобасы тарихынан алынған нұсқа да келтіріледі: Тюратам маңындағы жерді ғарыш айлағы салынбай тұрып-ақ Байқоңыр деп атаған көрінеді.

1960 жылғы 24 қазандағы Р-16 апатының құрбандар саны да әртүрлі айтылады. Орысша Уикипедияның бір жерінде 76 адам қаза тапты делінсе, басқа жерінде 78 деп жазылған. Ағылшыншасы 100-ден астам адам қаза тапқанын айтады. Қаза тапқандардың арасында Стратегиялық зымыран әскерлерінің бас қолбасшысы маршал Митрофан Неделин болды.

Ұшырылымдардың экологиялық салдары туралы деректер де бар. Ағылшынша Уикипедия гептилдің (НДМГ) уыттылығы және сатылар құлайтын алаңдардағы осы отынмен ластанған 11 000 т ғарыш қоқысы туралы деректерді келтіреді.

Байқоңырдағы ауа райы айлар бойынша: қашан бару керек

Байқоңырға баруға ең қолайлысы — мамыр мен қыркүйек, сәуір мен қазан да шыдарлық. Төменде 101 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 моделі бойынша 1991–2020 жылдардағы көпжылдық орташа мәндер берілген. Бұл метеостанция да, болжам да емес. Нүктенің биіктігі (101 м) ағылшынша Уикипедия ғарыш айлағы үшін көрсететін 90 м-ге жақын. Байқоңырдағы бір аптаға немесе 10 күнге арналған ауа райы болжамын жолға шығар алдында метеоқызметтерден қараңыз.

Климаты күрт континентті әрі өте құрғақ. Шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура 34,6 °C, түнде де шамамен 21 °C сақталады. Қаңтарда күндіз орта есеппен −5,1 °C, түнде −11,9 °C. Жауын-шашын жыл бойы аз: қыркүйекте шамамен 5 мм, ең ылғалды наурызда шамамен 18 мм.

2019 жылдан кейін не өзгерді

«Гагарин стартын» көру үшін баратындар мынаны білуі керек: одан енді ұшырылым жоқ. Соңғысы 2019 жылғы 25 қыркүйекте болды. Алаң «Союз-2» үшін жаңғыртуға жабылды, бірақ оған қаржы табылмады. 2023 жылы Ресей мен Қазақстан билігі мұнда мұражай, соның ішінде туристерге арналған мұражай ашуды жоспарлап отырғаны жарияланды. Оның ашылған-ашылмағанын біз растай алмадық.

ХҒС-қа басқарылатын ұшырылымдар 31/6 алаңынан жүргізіледі. 2025 жылғы 27 қарашада «Союз МС-28» ұшырылғаннан кейін алаң қатты зақымданды. 2026 жылғы 3 наурызда «Роскосмос» оның қалпына келтірілгенін жариялады.

2023 жылғы наурызда Қазақстан үкіметі ғарыш айлағы аумағындағы «Бәйтерек» ұшыру кешенін өз бақылауына алды. Саяхатшы үшін мұның бір ғана мәні бар: әр алаңға кіру ережелері әртүрлі болуы мүмкін, оларды алдын ала нақтылау қажет.

Жай ғана келуге бола ма: жолда не кедергі

Басты кедергі — қашықтық емес, кіру мүмкіндігі. Ғарыш айлағы жұмыс істеп тұр, қаланы Ресей жалға алған, ал кіру тәртібін, рұқсатнамаларды және қонақтарға арналған ережелерді біз растай алмадық. Зымыран ұшырылымын бақылауға бола ма, болса қай жерден — оны да растай алмадық.

Сапарды қала әкімшілігі немесе «Роскосмос» жариялаған өзекті кіру ережелерін алғаннан кейін ғана жоспарлаңыз. Егер кіру жабық болса, дала арқылы өткен ұзақ жол Төретам станциясын көрумен ғана аяқталады. Сапардан кейін демалу үшін оңтүстікте Сарыағаш бар, дегенмен оған дейін түзу сызықпен шамамен 687 км.