Арыстан баб: Отырар жеріндегі Қожа Ахмет Ясауи ұстазының кесенесі

Арыстан баб — аңыздарда Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы әрі рухани тәлімгері делінетін уағызшының қабірі үстіндегі кесене. Ол Түркістан облысының Отырар ауданында, Отырар қалашығы мен Шәуілдір ауылынан алыс емес, Түркістаннан түзу сызықпен шамамен 50 км жерде орналасқан. Бұл — мұсылмандардың зиярат ететін орны және 1982 жылдан бері мемлекет қорғауындағы сәулет ескерткіші.

Арыстан баб қайда орналасқан және Түркістаннан қанша жол

Кесене көне Отырар жерінде, Отырар ауданында тұр. Орыс тіліндегі Уикипедия Шымкенттен шамамен 150 км қашықтықты көрсетіп, ескерткішті Отырар мен Шәуілдір ауылына байланыстырады. Ағылшын нұсқасы ең жақын елді мекендер ретінде Қоғам ауылы мен Отырартөбені атайды.

Түркістанға дейін түзу сызықпен шамамен 50 км, Шымкентке дейін түзу сызықпен шамамен 122 км. Жолдар түзу сызықтан ұзағырақ, бірақ қаншалықты екенін біз нақтылай алмадық.

Көпшілік үшін сапар Түркістаннан басталады: қала ең жақын, әрі дәстүр екі кесенені бір бағытқа біріктіреді. Қаланың өзі мен Ясауи кесенесі туралы толығырақ Түркістан: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Сауран және Отырар бетінен оқыңыз.

Арыстан баб кім болған: аңыздар не дейді

Арыстан бабтың туған және қайтыс болған жылдары белгісіз. Ол туралы айтылатынның бәрі ясауи дәстүрінің аңыздары мен әулиелер жайындағы хикаяларынан тараған. Дереккөздер оны Баба Арслан, Арслан Баба және Арап Арслан Баба деп те атайды.

Хұрма туралы негізгі сюжетті ағылшын және қазақ Уикипедиялары келтіреді. Мұхаммед пайғамбар сахабаларымен хұрма бөліскенде, бір жемісі табақтан бірнеше рет түсіп кете берген. Пайғамбарға бұл хұрма ғасырлар өткен соң дүниеге келетін Ахмет есімді балаға арналғаны айтылады. Арыстан баб оны жеткізуді өз мойнына алады. Көп жылдан кейін ол Сайрамнан жеті жасар жетім Ахметті тауып, хұрманы табыс етеді, содан соң оның тәлімгері болады.

Әулиенің ұзақ ғұмыры жайында дереккөздер әртүрлі дейді: қазақ мақаласында 400 жыл туралы сөз болса, ағылшын мақаласында хикаяларда төрт жүзден жеті жүз жылға дейінгі мерзім айтылады. Арыстан бабтың қазасы туралы аңыз Ясауидің хикметінде сақталған: ұстаз шәкіртінен қасында қалып, үстінен жаназа намазын оқуды өтінеді. Ағылшын нұсқасы бойынша, осыдан кейін Ясауи Бұхараға кетіп, Жүсіп Хамаданидің шәкірті болған. Қожа Ахмет Ясауидің өзі қазақ Уикипедиясы бойынша 1103–1166 жылдары өмір сүрген.

Аттас әулиеге байланысты шатасу да бар. Арыстан баб кесенесі Қырғызстанның Ош облысында да бар, бірақ зерттеуші С. М. Абрамзонның айтуынша, жергілікті тұрғындар онда жерленген Арыстан бабты қалмақтармен соғысқан батыр деп санайды. Оның Отырар әулиесіне қатысы жоқ.

Неліктен зиярат етушілер мұнда Түркістаннан бұрын келеді

Мұның себебін Әмір Темір туралы аңыз түсіндіреді. Оның бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауидің қабірі үстіне мешіт сала бастаған, бірақ қабырғалар тұрмаған: оларды дауыл құлатқан, ал басқа нұсқа бойынша жасыл өгіз қиратқан. Темірдің түсіне әулие кіріп, алдымен Арыстан бабтың қабірі үстіне кесене тұрғызу керектігін айтады.

Темір солай істейді, содан бері зиярат етушілер әуелі ұстаздың, сосын шәкірттің кесенесіне барады. Егер Түркістанға Ясауи кесенесі үшін бара жатсаңыз, «алдымен Арыстан баб» тәртібін бағытқа алдын ала енгізіңіз: бұл күннің логистикасын өзгертеді, өйткені ұстаздың кесенесі Түркістаннан шеткерірек жатыр.

Сегіз ғасырлық қайта салу: шын мәнінде не сақталған

Қазіргі ғимарат негізінен XX ғасырдың басында салынған, ал орта ғасырлардан айванның ою-өрнекті ағаш бағаналары қалған. Аңыз бойынша қабір үстіндегі алғашқы құрылыстар XII ғасырда-ақ пайда болған, бірақ олар туралы сенімді мәлімет жоқ. Отырарды Жошы әскері жеті айлық қоршаудан кейін қиратқаннан соң кесененің не болғаны да белгісіз.

Қазақ Уикипедиясы тағы бір дерек қосады: кіреберістің үстіне хижра бойынша 1327 жыл жазылған мәрмәр тақта орнатылған, бұл соңғы қайта салу уақыты. Сол мақала бұрын Меккеге қараған кіреберістің Түркістанға, Әзірет Сұлтан кесенесіне қарай бұрылғанын хабарлайды. М. Сембиннің 1987 жылғы мақаласы бойынша ғимараттың сәулетшісі ташкенттік шебер Ескендір қажы болған.

Саяхатшы үшін қорытынды қарапайым: алдыңызда ортағасырлық ескерткіш емес, көне орындағы XX ғасыр басының ғимараты тұр. Ортағасырлық түпнұсқалықты бағаналар мен шыны астындағы Құран сақтап тұр.

Арыстан баб кесенесі: ішінде және сыртында не көруге болады

Кешен қабірхана мен еске алу мешітін біріктіреді, олардың арасында үлкен күмбезді дәліз бар. Екі шетінде мұнаралары бар ұзын бас қасбет күйдірілген кірпіштен қаланып, өрнекті қалаумен безендірілген. Бірдей екі биік сфероконустық күмбез бас аркадан сол жақта, гүрхананың үстінде тұр.

Гүрхананың бірінші бөлмесінде Арыстан бабтың зор құлпытасы тұр. 1903 жылы әуесқой археолог А. Черкасов шейхтің сөзін жазып алған: әулиенің өзі де осындай бойлы болған. Екінші бөлмеде шәкірттері мен ізбасарлары Хермет-Азыр, Қарға-Баба және Лашын-Бабаның құлпытастары бар.

Егер «арыстан баб фото» үшін кадр іздесеңіз, басты нысан — портал. Зерттеушілер оның әдеттегі орта азиялық пештаққа ұқсамайтынын атап өтеді: онда XIX ғасырдағы еуропалық және орыс сәулетінің элементтері қолданылған. Ішкі жақта суретке түсіру ережелерін біз нақтылай алмадық, сондықтан гүрханада қызметкерлерден рұқсат сұраған жөн.

Қашан бару керек: көктем және күздің басы

Сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан айларында келу ең қолайлы. Төменде 196 м биіктіктегі есептік нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 1991–2020 жылдардың климаттық нормалары берілген, бұл метеостанция деректері емес.

Мұнда жаз ыстық әрі жауын-шашынсыз дерлік: шілдеде күндізгі орташа максимум 37,8 °C, түнде 23,6 °C-тан төмен түспейді, ал тамызда шамамен 2 мм жауын түседі. Кесене, тұрақ және көршілес ескерткіштер арасында ашық күн астында жүруге тура келеді, сондықтан жазда сапарды таңертеңге жоспарлаңыз. Сәуірде күндіз шамамен 22 °C, қазанда шамамен 20 °C — бұлар ең бірқалыпты айлар.

Қысы салқын: қаңтарда күндіз шамамен 4 °C, түнде −4 °C, жауын-шашын жаздағыдан көп. Басқа шектеулер болмаса, кесененің өзіне жыл бойы баруға болады, бірақ қыста оны Отырармен және ұзақ жолдармен ұштастыру қолайсыздау.

Арыстан бабты сапарға қалай қосуға болады

Ең оңайы — Түркістаннан шығып, дәстүрлі тәртіп бойынша Ясауиге қайта оралу. Жанында Отырар қалашығы — Жошы әскері қиратқан сол қала — бар, оны сол күні көріп шыққан қисынды.

Шымкенттен сапар ұзағырақ: Түркістаннан 50 км-ге қарағанда түзу сызықпен шамамен 122 км. Облыстың оңтүстігіне демалуға баратындарға Сарыағаш курорты туралы бет пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол басқа жақта, түзу сызықпен шамамен 171 км жерде жатыр.

Көлік кестесін, кесене мен мұражайдың жұмыс уақытын және зиярат етушілерге арналған келу ережелерін біз нақтылай алмадық. Жолға шығар алдында оларды анықтап алыңыз.