Арал теңізі бүгін: қай айда барған жөн
- қаңтар: маусым емес
- ақпан: маусым емес
- наурыз: болады
- сәуір: жақсы
- мамыр: ең қолайлы
- маусым: болады
- шілде: болады
- тамыз: болады
- қыркүйек: ең қолайлы
- қазан: жақсы
- қараша: болады
- желтоқсан: маусым емес
Көктемде және күздің басында күндіз 11–23 °C, жазда күндіз 31 °C-қа дейін, түнде шамамен 26 °C, ал желтоқсаннан ақпанға дейін аяз тұрады.
Арал теңізі бүгін: неге бару керек
Кіші Арал теңізі
Ұзындығы 17 км Көкарал бөгетінің арғы жағында су деңгейі 2008 жылға қарай 12 м-ге көтеріліп, 42 м белгісіне жетті. Бұл — Аралдың қайтадан балық ауланатын жалғыз бөлігі.
Арал табанындағы Кердері кесенесі
Шамамен XI–XIV ғасырларға жататын кесене ұзақ уақыт шамамен 20 м тереңдікте жатқан. Ол тартылған табаннан табылды. Жанынан XIV ғасырдағы Арал-Асар қонысының қалдықтары табылды.
Аралқұм шөлі арқылы джип-тур
Нүкістен суға дейін шамамен 8 сағат жүреді, джипте төрт адам, түнеу шатырларда. Сапардың қазақстандық базасы — Арал қаласы.
Аралдағы көктем мен күз
Мамырда күндіз шамамен 23 °C, қыркүйекте шамамен 22 °C. Жазда күндіз 31 °C-қа дейін, түнде шамамен 26 °C, қыста күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен.
Возрождение аралы
1992 жылға дейін мұнда күйдіргі мен оба қоздырғыштары сыналған әскери биохимиялық зертхана жұмыс істеді. 2001 жылдан бері арал құрлықпен жалғасқан.
Арал теңізі бүгін суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасындағы бұрынғы ағынсыз тұзды көл. 1960-жылдардан бері ол суының басым бөлігінен айырылып, бірнеше су айдынына бөлініп кетті. Қазір оның қазаншұңқырының көп бөлігін Аралқұм шөлі алып жатыр, ал Қазақстанда Көкарал бөгетінің арғы жағында Кіші (Солтүстік) Арал теңізі сақталып қана қоймай, қалпына да келуде. Бұл жер шомылу мен су жағасында демалуға арналмаған: мұнда экологиялық апаттың салдарын, бұрынғы теңіз табанын және балықшылар қаласы Аралды көру үшін барады.
Арал теңізі қайда орналасқан және қазір одан не қалды
Арал теңізі Орта Азияда жатыр: солтүстік бөлігі Қазақстанның Қызылорда және Ақтөбе облыстарында, оңтүстік бөлігі Қарақалпақстанда (Өзбекстан). Қазақстан картасынан Кіші Аралды Арал қаласының маңынан, ал Үлкен Аралдың бұрынғы шығыс бөлігін Аралқұм шөлі ретінде іздеңіз.
Бір көлден бірнеше су айдыны пайда болды: 1989 жылы теңіз Солтүстік (Кіші) және Оңтүстік (Үлкен) болып бөлінді, 2003 жылы Оңтүстік бөлігі батыс және шығыс бөліктерге ажырады. Ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, 2007 жылға қарай су төрт су айдынында, соның ішінде шағын Барсакелмес көлінде сақталған. Wikivoyage бөліну жылы ретінде 1986 жылды атайды, орыс Уикипедиясы — 1989 жылды.
| Жыл | Теңізге не болды |
|---|---|
| 1950-жылдар | Шамамен 68 000 км², ұзындығы 426 км, ені 284 км, тереңдігі 68 м-ге дейін |
| 1961 | Күрт тартылудың басталуы |
| 1989 | Кіші және Үлкен теңізге бөліну |
| 2001 | Возрождение аралы құрлыққа қосылды |
| 2003 | Бұрынғы ауданның шамамен төрттен бірі және көлемнің шамамен 10 %-ы |
| 2005 | Көкарал бөгетінің құрылысы аяқталды |
| 2014 | Үлкен Аралдың шығыс бөлігі толық құрғады, бүкіл теңіздің ауданы — 7 297 км² |
| 2015 | Көктемде 10 780 км²-ге дейін жайылды, күзге қарай — 8 303 км² |
2024–2025 жылдардағы аудан туралы жаңа деректерді растай алмадық.
Арал теңізі неге құрғады
Арал теңізі Әмудария мен Сырдария суының егін суаруға алынуынан құрғады. Каналдар 1930-жылдардан бастап салынды, ал 1960-жылдардың басында құрылыс күрт жеделдеді: өзендер мақта, бақша дақылдары, күріш пен дәнді дақылдар егістіктеріне бұрылды.
1960 жылдан 1990 жылға дейін Орталық Азиядағы суармалы жер көлемі 4,5-тен 7 млн га-ға дейін өсті, ал суға қажеттілік жылына 60-тан 120 км³-ге дейін артты, оның 90 %-ы суаруға кетті. Көптеген каналдар сапасыз салынды: ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша, Қарақұм каналынан судың 30-дан 75 %-ға дейінгі бөлігі жоғалып отырған. Теңіз деңгейі барған сайын тез төмендеді: 1960-жылдары жылына шамамен 20 см, 1970-жылдары 50–60 см, 1980-жылдары 80–90 см. 2000-жылдардың басына қарай деңгей 31 м-ге дейін түсті, бұл 1950-жылдардың соңындағыдан 22 м төмен.
Теңіз бұрын да тартылған. Мұсылман географтары, мысалы Хафиз-и Абру, 1417 жылы өзендердің бұрылуынан оның жоғалып кеткені туралы жазған, тек 1573 жылдан кейін ғана Сырдария бұрынғы арнасына оралған. Ашылып қалған табаннан ағаштардың қалдықтары, XIV ғасырдағы Арал-Асар қонысы және шамамен XI–XIV ғасырларда құрлықта тұрып, кейін ұзақ уақыт шамамен 20 м тереңдікте жатқан Кердері кесенесі табылды.
Кіші Арал теңізі Көкарал бөгетінің арқасында сақталып тұр
Кіші (Солтүстік) Арал теңізі — Қазақстан құтқаруды ұйғарған бөлік. 2003–2005 жылдары Көкарал түбегінен Сырдария сағасына дейін артық суды төгетін қақпасы бар бөгет салынды.
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Бөгеттің ұзындығы | 17 км |
| Биіктігі | 6 м |
| Ені | 300 м |
| 2008 жылға қарай су деңгейі | 42 м, 2003 жылғыдан 12 м жоғары |
| 2007 жылғы аулау көлемі | 1 910 т |
Саяхатшы үшін бұл Қазақстанда тірі суды Үлкен Аралдың орнынан емес, дәл осы жерден іздеу керек дегенді білдіреді. Тұздылық төмендеді, 2013 жылғы деректер бойынша кәсіптік аулауға жететін балық қайта пайда болған. Екінші гидроторабы, Сарышығанақ шығанағын толтыру және Арал портына дейінгі каналы бар жобаның екінші кезеңі 2010–2015 жылдарға жоспарланған. Оның орындалған-орындалмағанын растай алмадық.
Арал теңізінде балықтың қандай түрлері болды және қайсысы оралды
1970-жылдарға дейін Аралда балықтың 34 түрі мекендеген, оның жиырмадан астамы кәсіптік балық болған. Аулау көлемі 1946 жылғы 23 мың тоннадан 1980-жылдардың басында 60 мың тоннаға дейін өсті. Қазақстан жағында бес балық зауыты мен балық консерві комбинаты жұмыс істеді.
Жергілікті түрлердің ішінде ағылшын Уикипедиясы шипті және күрекмұрынның үш түрін, арал албыртын, шортанды, аққайранды, ақмарқаны, табанбалықты, сазанды, жайынды, көксеркені және алабұғаны атайды. Тұздылықтың салдарынан арал албырты, таутан, түркістан мұртты балығы және бекіре тұқымдастардың барлығы жойылды. Арал албырты мен сырдария күрекмұрыны мүлдем құрып кеткен болуы мүмкін.
1960-жылдары тұзға төзімді балықтар әкелінді: салака, атерина, бұзаубастар, ақ амур, дөңмаңдайлар. Кәсіпті жандандыру үшін еуропалық камбала (Platichthys flesus) жерсіндірілді. 2007 жылы Кіші Аралдағы 1 910 т аулаудың 640 т-сы камбалаға, қалғаны сазанға, ақмарқаға, көксеркеге, табанбалыққа және жайынға тиесілі болды. Үлкен Аралда балық толығымен дерлік қырылып, онда тек бұзаубастар, ал омыртқасыздардан артемия шаянтәрізділері ғана қалды.
Қалай жетуге болады: Қазақстандағы Арал қаласы немесе Өзбекстандағы Нүкіс
Жағаның өзіне жолбасшысыз жету мүмкін емес: Wikivoyage деректері бойынша, жол да, көрсеткіш те жоқ, ал бағыт шөл арқылы өтеді. Сол дереккөз қазақстандық жақтағы Арал қаласынан немесе өзбек жағындағы Нүкістен джип-турға шығуға кеңес береді.
Нүкістен теңізге дейін шамамен 8 сағат жүреді, джипке төрт адам сыяды, шатырларда түнейді. Нүкістен бұрынғы порт қаласы Мойнаққа Қоңырат арқылы маршруттық таксилер қатынайды. Wikivoyage Нүкіс маңында, теңізден 200 км жерде кемелер зиратын атайды. Құрғақ табанда жатқан тот басқан кемелерді дәл осылай «кемелер зираты» деп атайды.
Қазақстан тұрғыны үшін қисынды база — балық өнеркәсібі бар, 1905 жылы «Хива» акционерлік қоғамы пайда болған Арал қаласы. Арал қаласына пойыз кестесін, қаладан суға дейінгі жолдарды және табанға бару ережелерін тексере алмадық. Осы беттегі қашықтықтар есептелетін нүкте бұрынғы Үлкен Аралдың табанында жатыр. Одан Қызылордаға дейін түзу сызықпен шамамен 463 км, Ақтөбеге дейін шамамен 635 км.
Аралға қашан бару керек
Ең қолайлы уақыт — көктем мен күздің басы. Wikivoyage наурыз–мамыр және қыркүйек–қараша айларын ұсынады, өйткені жазда мұнда өте ыстық, ал қыста өте суық.
Күндіз, °C / Түнде, °C · Жауын-шашын, мм
Бұл орынның координаттары бойынша реанализден есептелген норма, метеостанция бақылауы емес.
Айлар бойынша сандар
| Ай | Күндіз, °C | Түнде, °C | Жауын-шашын, мм |
|---|---|---|---|
| Қаң | -3.4 | -7 | 11.5 |
| Ақп | -3.5 | -7.6 | 8.3 |
| Нау | 2.5 | -1.5 | 22.9 |
| Сәу | 11.1 | 7.4 | 18.4 |
| Мам | 23.6 | 19 | 11.5 |
| Мау | 28.6 | 24.1 | 3.8 |
| Шіл | 30.8 | 26.3 | 3 |
| Там | 28.5 | 24.2 | 5 |
| Қыр | 21.6 | 18 | 2.9 |
| Қаз | 12.8 | 9.9 | 7.3 |
| Қар | 4.2 | 1.8 | 19 |
| Жел | -2.2 | -5.2 | 12.9 |
Дереккөз: Open-Meteo, ERA5 reanalysis, 2011–2020
Бұл — метеостанция деректері емес, бұрынғы Үлкен Арал табанындағы 27 м биіктіктегі тор торабы үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары. Ең қолайлы айлар — мамыр (күндіз шамамен 24 °C) және қыркүйек (шамамен 22 °C). Сәуір мен қазанда күндіз 11–13 °C, түнде салқын. Шілдеде күндіз шамамен 31 °C, ал түнде ауа салқындамайды десе болады. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен. Жыл бойы жауын-шашын аз: жазда айына 4–5 мм, сондықтан жаңбыр сапарға кедергі келтірмейді, есесіне шөлде көлеңке де, су да жоқ.
| Маусым | Не күтуге болады |
|---|---|
| Наурыз | Күндіз 3 °C-тан түнде −1,5 °C-қа дейін, көктемнің ең ылғалды айы (шамамен 25 мм жауын-шашын) |
| Сәуір–мамыр | Күндіз жылы, түнеуге ең жақсы жағдай |
| Маусым–тамыз | Күндіз 28–31 °C, түнде 24–26 °C |
| Қыркүйек–қазан | Қайтадан жайлы, құрғақ |
| Қараша–ақпан | Күндіз аяз, шатырмен саяхатқа қолайсыз |
Бұрынғы табаннан не көресіз және неден сақтану керек
Басты көрініс — табанның өзі: жан-жақта шашылған бақалшақтар, қураған теңіз өсімдіктері, Аралқұм шөлінің төбелері мен жазықтары. Егер сізге су көрінісі маңызды болса, Кіші Аралды таңдаңыз. Ал апаттың бейнесін көргіңіз келсе, оңтүстік жақ пен Мойнақты таңдаңыз.
Табанның көлеңкелі жағы да бар. Пестицид қоспасы бар тұз бұрынғы табанның кей жерлерінде 54 мың км²-ге дейінгі аумақты жауып жатыр, ал шаңды дауылдар оны 500 км-ге дейінгі қашықтыққа таратады. Өзбекстан 2010-жылдары осы шаңды тежеу үшін бұрынғы табанның бір бөлігіне орман отырғыза бастады. 2001 жылы түбекке айналған Возрождение аралында 1992 жылға дейін әскери биохимиялық зертхана жұмыс істеп, онда күйдіргі, оба және басқа аурулардың қоздырғыштары сыналған. Қазір онда кіруге шектеу бар-жоғын растай алмадық.
Егер Қазақстанның батысы бойынша үлкен сапар жоспарласаңыз, осы нұсқаулықтың ең жақын беттері бәрібір алыс: Бозжыра және Маңғыстау — түзу сызықпен шамамен 614 км, Шерқала тауы — шамамен 606 км. Сырдария бойымен сапарды түзу сызықпен шамамен 712 км жердегі Түркістанмен байланыстыруға болады.
Жылдар бойынша бөлек талданған: Арал теңізі бұрын және қазір, аумағы, көлемі және Кіші Арал туралы 2026 жылғы дерек бар.
- Арал қаласына пойыздардың өзекті кестесі және Қызылорда мен Ақтөбеден жол жүру уақыты.
- Арал қаласынан Кіші Аралға және Көкарал бөгетіне апаратын жолдардың жағдайы.
- Қазақстан жағында тастап кетілген кемелер нақты қай жерде тұр және оларға көлікпен жетуге бола ма.
- Бұрынғы Возрождение аралына және Өзбекстанмен шекаралық аймаққа баруға шектеу бар ма.
- 2024–2025 жылдардағы теңіздің ауданы мен деңгейі және РРССАМ жобасының екінші кезеңі орындалды ма.
Арал теңізі бүгін: сапар алдындағы кеңестер
- Сапарды мамырға немесе қыркүйекке жоспарлаңыз: күндіз 22–23 °C, ал шілдеде түнде ауа салқындамайды десе болады, шамамен 26 °C.
- Суға апаратын жолды навигатордан іздемеңіз: Wikivoyage жол да, көрсеткіш те жоқ деп жазады, жүргізуші немесе жолбасшы керек.
- Джип-турда тамақты әдетте өздері алып жүріп, өздері әзірлейді, жүргізуші от жағуға көмектеседі. Тамақты онымен бөлісу қалыпты әдет.
- Табаннан көтерілген шаң тұз бен пестицидтерді 500 км-ге дейінгі қашықтыққа таратады. Желді күні бет пен көзді жабыңыз.
Жақын маңда тағы не көруге болады
Жиі қойылатын сұрақтар
Арал теңізі бұрын: 1960 жылы ол қандай еді?
Кіші Арал теңізі деген не?
Арал теңізінде шомылуға бола ма?
Аралға өз бетімен жетуге бола ма?
Қазір Кіші Аралда қандай балық ауланады?
Дереккөздер
Тағы оқыңыз
Алматы хайуанаттар бағы: жұмыс уақыты және Қазақстанның сирек түрлері
Аюсай: келушілер орталығы, сарқырама және соқпақ
Горельник: Медеу үстіндегі шатқал, сарқырама және соқпақ
Каменское үстірті: обсерватория, соқпақтар және Алматыға көрініс
Кіші Алматы шатқалы: Медеуден Тұйықсу мұздығына дейін
Первомай тоғандары: орны, қай жерде шомылуға болады және айлар бойынша ауа райы