Ежелгі Тараз: Қарахандар астанасынан не қалды және сапарды қалай жоспарлау керек

Ежелгі Тараз — Жібек жолындағы ортағасырлық қаланың қалашығы. Ол қазіргі Тараздың дәл орталығында, бұрынғы Орталық («Көк») базардың орнында орналасқан. Қаланың ең гүлденген шағы XI–XII ғасырларға, яғни Қарахандар астанасы болған кезеңге тұспа-тұс келді, ал 1220 жылы моңғолдар оны өртеп жіберді. Қала ішінде мұнда келуге жарты күн кетеді, ал Қарахан мен Айша бибі кесенелерін қоссаңыз, толық бір күн шығады.

Қалашық қайда орналасқан және онда не көруге болады

Қалашық Тараздың тарихи орталығының астында жатыр. Ежелгі Тараздың Көк базар астында екенін 1936 жылы зерттеуші Василий Бартольд анықтады, ал 1938 жылы А. Бернштам мен Г. Пацевич басқарған КСРО Ғылым академиясының экспедициясы мұнда 2–6 м тереңдікке дейін қазба жүргізді.

Қазіргі кезең кейінірек басталды. Академик Карл Байпақовтың айтуынша, Орталық базар мен «Шахристан», «Тәжібай» базарларының аумағы — қаланың маңызды тарихи бөлігі, сондықтан 2012–2014 жылдары сауда басқа аудандардағы жаңа базарларға көшірілді. 2019 жылы тарихи бөліктегі Төле би даңғылының бір бөлігі «Ежелгі Тараз» мұражайы бар жаяу жүргіншілер көшесіне айналды, оны халық «арбат» деп атайды.

«Ежелгі Тараз археологиялық паркі» деген сұрау дәл осы аумаққа қатысты. Қазба орындарының қазір қалай көрсетілетінін біз растай алмадық: қай бөлігі ашық, бағыт, экскурсия, жұмыс уақыты және кіру тәртібі бар ма, белгісіз. Мұны сапар алдында нақтылаған жөн, әсіресе серуендеу үшін ғана емес, қазбалардың өзін көру үшін баратын болсаңыз.

Неге Таразды Қазақстанның ең көне қалаларының бірі дейді

2000 жылдық жас туралы пікір б. з. б. I ғасырда Талас өзенінің бойында салынған ғұн шаньюйі Чжичжидің бекінісіне сүйенеді. Ағылшын Уикипедиясы бойынша бұл бекініс мұнда көп тұрмаған, ал Талас атты қала 568 жылдан бастап сенімді түрде тіркеледі. 2001 жылы Тараз ЮНЕСКО мойындаған 2000 жылдығын атап өтті, дегенмен қазақ Уикипедиясы 2002 жылды көрсетеді.

Бұл кесте неге дәл қалашыққа бару керектігін түсіндіреді: XIII ғасырға дейінгінің бәрі ғимараттарда емес, жер астында сақталған. Қарахандар тұсында Таразда терракота құбырлардан тартылған жер асты су құбыры, тас төселген көшелер мен лас су ағатын арна, сондай-ақ күйдірілген кірпіштен салынған көп күмбезді монша болған.

Дереккөздер бірнеше жерде алшақтайды. Орыс Уикипедиясы 400 жылы Толос деген атпен алғаш аталғанын жазады және Сюаньцзан монахтың өтуін 485 жылға жатқызады; ағылшын нұсқасы 629 немесе 630 жылды атайды. Талас шайқасы туралы әңгімелер де әртүрлі: орыс нұсқасында қарлұқтар мен арабтар Таң әскерін талқандаған, ағылшын нұсқасында Таң әскері жалдамалылармен бірге Аббасидтерге қарсы соғысқан, халифат жеңсе де, өңірден кетіп қалған.

Жақын маңда не көруге болады: қаланың кесенелері мен ескерткіштері

Қалашықтың өзіне ғана толық күн сирек кетеді, сондықтан оны әдетте қала мен оның маңындағы ескерткіштермен бірге қарайды. Қазақ Уикипедиясы Тараздағы Айша бибі, Бабаджа қатын, Қарахан және Тектұрмас кесенелерін, Нәметбай мешітін және ортағасырлық моншаны атайды.

Жоспарлау үшін бір жайт маңызды: Қарахан кесенесі мен жаяу жүргіншілер көшесіндегі мұражай қала орталығында, ал Айша бибіге көлік керек. Қала Әулие-Ата атауын Қарахандардың бірі Қараханның құрметіне алған, сондықтан оның кесенесін қалашықпен бірге көрген орынды.

Ежелгі Таразға қашан бару керек

Ең қолайлы айлар — сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан: күндіз жылы, бірақ ыстық емес. Төмендегі климат деректері — метеостанция бақылаулары емес, қала маңындағы 639 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдарға есептелген нормалары.

Сәуірде күндізгі ең жоғары температура шамамен 19 °C, мамырда шамамен 26 °C, қыркүйекте шамамен 26 °C, қазанда шамамен 17 °C. Сәуір — ең ылғалды ай, жауын-шашын шамамен 58 мм, сондықтан жаңбырдан кейін қазба орны балшық болуы мүмкін. Шілдеде күндіз шамамен 34 °C, жаңбыр жоқтың қасы (шамамен 6 мм), ал қазбаның ашық алаңында көлеңке аз. Қыста күндіз шамамен 2–4 °C, түнде −7 °C-қа дейін. Уикипедия сондай-ақ екпіні 30–32 м/с-қа жететін жиі желдерді және апта ішінде құбылмалы ауа райын атап өтеді.

Қалай жетуге болады және қанша уақыт бөлу керек

Таразда темір жол вокзалы мен әуежай бар. Қалашық дәл орталықта орналасқан, оған жету үшін бөлек көлік қажет емес.

Темір жол вокзалы орталықтан 2 км оңтүстікте, оған № 47 автобус қатынайды. Әуежай (коды DMB) 2020 жылғы дерек бойынша Алматы, Астана және Екатеринбургтен рейстер қабылдаған. Кестелер мен өзекті рейстерді біз тексерген жоқпыз.

Қалашығы, Қарахан кесенесі мен мұражайы бар қаланың өзіне бір күн жеткілікті, Айша бибіні қоссаңыз, түстен кейін көлік керек болады. Алматыдан жолды қоса алғанда екі-үш күн бөлген дұрыс.

Оңтүстіктегі ортағасырлық қалалар бағытындағы Тараз

Ежелгі Тараз Жібек жолының Алмалықтан Ясы (қазіргі Түркістан) жаққа және Сырдария бойымен төмен қарай өтетін солтүстік тармағында орналасқан. Шығыстан батысқа қарай жүрсеңіз, Тараздан кейін Шымкент, содан соң Түркістан келеді. Оның маңында Отырар және Сауран қалашықтары, сондай-ақ Арыстан баб кесенесі бар. Қаладан тыс осы бағытқа Қостөбе мен Ақыртас кіреді.

Далада тұрған Отырар мен Сауранмен салыстырғанда Тараз — тірі қаланың ішіндегі қалашық. Мұнда ортағасырлық қабат қазіргі қала орталығының дәл астында жатыр.