Ақмолдағы АЛЖИР музейі: ГУЛАГ-тың әйелдер лагері орнында не көресіз

АЛЖИР музейі — Ақмола облысындағы Ақмол (бұрынғы Малиновка) ауылында, кеңестік ең ірі әйелдер лагерінің орнында тұрған саяси қуғын-сүргін мен тоталитаризм құрбандарын еске алу музей-мемориалдық кешені. Ол 2007 жылғы 31 мамырда ашылған, Астанадан түзу сызықпен шамамен 38 км жерде. Сапарға алдын ала дайындалған дұрыс: мұнда мыңдаған әйелдер мен олардың балаларының тағдыры баяндалады.

АЛЖИР — «сатқындардың» әйелдері мен қыздары отырған Қарлаг әйелдер лагері

АЛЖИР — 1938–1953 жылдары жұмыс істеген Қарағанды ЕТЛ-інің 17-ші әйелдер арнайы бөлімшесінің ел аузындағы атауы. Тұтқындардың көбі ЧСИР, яғни «Отан сатқындарының отбасы мүшелері» ретінде НКВД-ның № 00486 жедел бұйрығымен сотталды. Олар үшін жаза КСРО ОАК-ның 1934 жылғы 8 маусымдағы қаулысымен-ақ белгіленген еді: 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе бес жыл жер аудару.

Лагердің екінші атауы да болды — «26-шы нүкте»: ол 1931 жылдан бастап Саратов облысынан, кейін Беларусь, Қырым, Украинадан арнайы қоныс аударушылар әкелінген 26-шы еңбек қонысына орналастырылды. Алғашқы эшелондар 1938 жылғы 10 қаңтарда келді, жарты жылдың ішінде бөлімше лық толды. Лагерь үшін жергілікті тұрғындардың жері тартып алынды: орысша Уикипедия деректері бойынша 4 861 шаруашылық, 22 мыңға жуық адам көшірілді.

Қарлагтың басқа бөлімшелерінің көбінен айырмашылығы — бұл лагерь бірнеше қатар тікенек сыммен қоршалып, мұнаралар тұрғызылды. Қыста барақтар аумақтағы көлдің қамысымен жылытылды. Алғашқы бір жарым жыл ерекше режим жүрді: хат жазысуға және сәлемдеме алуға тыйым салынды. Лагерь 1950 жылдың басында таратылды, бөлімше 1953 жылы жабылды, бірақ 1958 жылғы ақталуға дейін бұрынғы тұтқындар үйлеріне орала алмады.

Түрлі дереккөздердегі АЛЖИР туралы сандар сәйкес келмейді

Сапарға мақалалар арқылы дайындалсаңыз, деректердің әркелкілігіне таңғалмаңыз. Орысша, ағылшынша және қазақша Уикипедия аумағы, тұтқындар саны, тіпті ауылдың атауы бойынша да әртүрлі мәлімет береді.

Сапар үшін ең маңыздысы — соңғы жол. Целиноград ауданындағы Ақмол атауын бағдар етіңіз: кешеннің орны ретінде оны орысша да, қазақша да мақала атайды. Лагерьде туған балалар саны үш дереккөзде де бірдей: 1 507.

Мемориалдық кешенде не көруге болады

Кешен ашық аспан астындағы мемориал мен музей экспозициясынан тұрады. Авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі С. Ж. Нарынов. Кіреберісте Польша мен Франциядан Корея, Грузия және Әзербайжанға дейінгі 14 елдің естелік белгілері тұр.

Көшедегі бөлігі ашық аспан астында. Қыста мұны ескерген жөн: аязда оны ойлағаныңыздан тезірек аралап шығасыз.

Ақмолда кімдердің есімі еске алынады

Тұтқындардың арасында бүкіл Одаққа белгілі адамдардың туыстары болды. Мұнда маршал Тухачевскийдің әпкесі, Авель Енукидзенің әйелі мен қызы, Екатерина Калинина, Анна Ларина, Булат Окуджаваның анасы Ашхен Налбандян, лагерьде кішкентай ұлымен болған Майя Плисецкаяның анасы Рахиль Мессерер-Плисецкая отырды. Режиссер Наталия Сац та осында жаза өтеген.

Қазақстан үшін Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Тұрар Рысқұлов, Темірбек Жүргенов, Санжар Асфендияровтың әйелдерінің есімдері ерекше маңызды. Лагерьден әзербайжан ақындары Ахмед Жавад пен Микаил Мүшфигтің әйелдері де өтті.

2000 жылы Орыс православ шіркеуі 1942 жылғы үкім бойынша атылған лагерьдің он екі тұтқынын жаңа шейіттер қатарына қосты. Олардың барлығы дерлік шаруа әйелдер еді, біреуі — монах әйел, тағы біреуі — шіркеу старостасы.

Астанадан сапарды қалай жоспарлау керек

Бастау нүктесі — Астана: Ақмолға дейін оңтүстік-батысқа қарай түзу сызықпен шамамен 38 км. Жол бойынша қашықтықты, қоғамдық көлік бағыты мен кестесін біз нақтылай алмадық, оларды алдын ала анықтап алыңыз. Қарағандыдан музейге дейін түзу сызықпен шамамен 207 км, Көкшетаудан — шамамен 269 км, сондықтан бұл қалалардан жол едәуір ұзағырақ.

Кешеннің өзіне бірнеше сағат бөліңіз: музей бөлігі құжаттарға толы, ал көшедегі мемориалды асықпай аралағыңыз келеді. Ақмола облысы бойынша әрі қарай жүрсеңіз, қарағайлы шоқылар арасындағы көл — Зеренді — түзу сызықпен шамамен 242 км жерде. Орталық Қазақстанның тағы бір тарихи нүктесі Ұлытау одан да алыс, түзу сызықпен шамамен 392 км.

Қашан бару керек: көшедегі бөлікті ауа райы шешеді

Экспозиция ғимарат ішінде, бірақ жұмыс уақытын біз нақтылай алмадық. Ал мемориал ашық аспан астында, мұндағы дала қысы қатал. Төмендегі климаттық деректер — метеостанция бақылаулары емес, 349 м биіктіктегі тор нүктесі үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің нормалары.

Қарашадан ақпанға дейін орташа күндізгі максимум нөлден төмен, наурызда нөл шамасында, қаңтарда шамамен −11 °C, түнде −19 °C-қа дейін. Ең қолайлы уақыт — мамыр, маусым, тамыз және қыркүйек: күндіз 18–25 °C. Шілде ең жылы (шамамен 26 °C) әрі ең жаңбырлы ай, жауын-шашын шамамен 59 мм. Сәуір мен қазан салқын, күндіз 9–13 °C, түнде нөл шамасында.

Ерекше күн — 31 мамыр, Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні: музейдің 2007 жылы ашылуы осы күннің он жылдығына орайластырылды. Бұл күні музейдің қалай жұмыс істейтінін біз нақтылай алмадық.

АЛЖИР-дің басқа лагерьлер арасындағы орнын Қазақстандағы ГУЛАГ кестесі көрсетеді.