Алаша хан күмбезі: Ұлытау облысындағы Қаракеңгір жағасындағы кірпіш кесене

Алаша хан, яғни Алаша хан кесенесі (күмбезі), Ұлытау облысының Ұлытау ауданында, Малшыбай ауылынан 2 км оңтүстік-оңтүстік-батыста, Қаракеңгір өзенінің оң жағасында орналасқан. Бұл — биіктігі 10 м порталды-күмбезді кірпіш ғимарат, 1982 жылдан бері республикалық маңызы бар ескерткіш ретінде мемлекет қорғауында. Жезқазғаннан оған дейін түзу сызықпен шамамен 66 км, сондықтан сапарды әдетте Ұлытаумен бірге жоспарлайды.

Кесене қайда орналасқан және қай қаладан бару керек

Ең жақын ірі қала — Жезқазған: кесенеге дейін түзу сызықпен шамамен 66 км. Жергілікті бағдар — Малшыбай ауылы, одан ескерткішке дейін оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 2 км. Қазақша Уикипедия бойынша күмбез Сарыкеңгірге құятын Қаракеңгірдің жағасындағы биік жотада тұр.

Бұл жол бойынша емес, түзу сызықпен өлшенген қашықтық: нақты жол бұдан ұзын болады. Астана мен Қарағандыдан түзу сызықпен 400 км-ден астам, ал нақты жол одан да ұзын. Малшыбайға дейінгі жолдың жай-күйін және қоғамдық көлік бар-жоғын біз растай алмадық.

Жасы: дереккөздер арасындағы айырма — бес ғасыр

Салынған нақты мерзімі белгісіз, сапар алдында білу керек ең басты жайт осы. Орысша Уикипедия кесенені X–XI ғасырларға жатқызады. Қазақша Уикипедия кіріспесінде XV–XVI ғасырлар мен «халық шеберлері» туралы жазады, ал сәулет бөлімінде ғалымдардың Қарахан дәуірі, оғыз-қыпшақ кезеңі (X–XIII ғасырлар) туралы пікірін келтіріп, XV–XVI ғасырлар нұсқасы да бар екенін атап өтеді.

Саяхатшы үшін қорытынды қарапайым: орнында осы мерзімдердің кез келгенін көруіңіз мүмкін, әрқайсысының әдебиетте негізі бар. Қазақша мақала ғимараттың келбетін ескерткіштері көбіне Түрікменстанда кездесетін селжұқ өнерімен байланыстырып, оны Айша бибі, Жошы хан, Қожа Ахмет Ясауи кесенелерімен, әсіресе көне Сығанақ маңындағы Көк кесенемен салыстырады. Мұнда нақты кім жерленгенін біз растай алмадық.

Нені көру керек: жарты шарларға тірелген бағандар мен кірпіш «кілем»

Кесененің басты ерекшелігі — қасбеті. Порталдың екі жағында алты қырлы бағандар тұр, әрқайсысы үш жарты шарға тіреледі: екеуі тұтас, үшіншісі негіз қызметін атқарады. Орысша Уикипедия мұндай тәсілді Орта Азия сәулетінде өте сирек кездесетін құбылыс деп атайды.

Бүкіл беті түрлі түсті әрі әр көлемді кірпішпен геометриялық өрнек болып қаланған, қазақша Уикипедия оны түкті кілемге теңейді. Сол мақала бойынша бұл тәсілді кейін Талмас ата, Жұбан ана, Болған ана, Қайып ата, Дүзен және Ерден мазарлары қайталаған.

Қос жармалы есіктің ар жағында — пішінді кірпішпен әрленген, ішке ойыңқы екі түсті жолақтағы терең қос аркалы тауаша. Оңтүстік-батыс жағында кирилл әрпімен және көне түркі жазуымен жазылған қазіргі құлпытас тұр.

Не жоғалған және оны орнында қалай түсіну керек

Ғимарат бізге толық жетпеген, сондықтан жылтыр сырлы әшекейді күтпеген жөн. Портал аркасының және бүйірдегі мұнара бөліктерінің жоғарғы жағы күмбез мойны басталатын деңгейден жоғары қираған, олардың бастапқы биіктігі белгісіз. Қазақша Уикипедия бойынша порталдың және күмбездің жұқа сырлы қаптамасынан ештеңе қалмаған; мақала оны өткен-кеткен жолаушылар қасиетті ескерткіштің белгісі ретінде алып кеткен болуы мүмкін деп болжайды.

Кіреберістің сол жақ бұрышында баспалдағы бар тар өткел бар. Сипаттамаға қарағанда, ол арқылы күмбез мойнын айнала қоршаған галереяға, одан әрі порталдың арғы жағындағы төбеге шығуға болады. Қазір мұндай шығуға рұқсат бар-жоғын және оның қауіпсіздігін біз растай алмадық. Кесенені жергілікті тұрғындар қастерлейді, мұны XIX ғасырдың зерттеушілері-ақ атап өткен, сондықтан өзіңізді тәу ететін жердегідей ұстаңыз.

Ескерткішті кім сипаттаған және ол неге қорғауда

Кесене туралы алғашқы мәліметтерді ресейлік саяхатшылар, топографтар мен әскерилер қалдырған. Оны Шоқан Уәлиханов «Қырғыз-қайсақ молалары (молалар) және жалпы көне ескерткіштер туралы» мақаласында атайды. Ескерткіштің қастерленетіні туралы Шмидт пен Н. И. Красовский жазған, ол «Ресейдің толық географиялық сипаттамасының» 18-томында да бар.

Шмидттің аты-жөнінің бас әріптерін дереккөздер әртүрлі береді: орысша Уикипедия — Ю. А. Шмидт, қазақшасы — Е. И. Шмидт (1894 жылғы «Қырғыз даласының очерктері»). 1982 жылы кесене Қазақ КСР-інің республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді.

Қашан бару керек: мамыр, маусым және қыркүйек

Ең қолайлы уақыт — көктемнің соңы мен күздің басы: күндіз жылы, түнде аяз болмайды. Төменде метеостанция деректері емес, 2011–2020 жылдардағы 428 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализі бойынша есептелген нормалар берілген.

Мамырда күндізгі орташа ең жоғары температура шамамен 23 °C, түнде шамамен 8 °C; қыркүйекте шамамен 21 °C және 7 °C. Шілде — ең ыстық ай, күндіз шамамен 30 °C, ал кесене маңындағы ашық далада күннен паналайтын жер жоқ, сондықтан таңертең немесе кешке қарай келіңіз. Қарашадан наурызға дейін күндізгі температура нөл шамасында және одан төмен, қаңтарда түнде шамамен −17 °C: жаяу аралау үшін бұл ауыр. Жауын-шашын жыл бойы аз, айына 12–25 мм, жаңбыр сирек кедергі келтіреді.

Сапарды Ұлытаумен қалай ұштастыруға болады

Астана немесе Қарағандыдан тек бір кесене үшін бару алыс; оны түзу сызықпен шамамен 68 км жердегі Ұлытау тауларымен бірге қарастырған дұрыс. Ғимаратты аралаудың өзі көп уақыт алмайды, сондықтан жоспардағы басты мәселе — жол мен түнейтін орын.

Зерттеушілер жазатын салыстыру қызықтырса, оның заңды жалғасы — Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен Сауран қалашығы, бірақ бұл түзу сызықпен 500 км-ден астам жердегі оңтүстікке жеке сапар.