Ақтолағай — Байғанин ауданындағы ежелгі теңіз табанындағы бор үстірті

Ақтолағай — Ақтөбе облысының Байғанин ауданындағы ұзындығы 90 км, ені 5–10 км бор қырқасы, яғни үстірт. Батыс беткейі Каспий маңы ойпатына жыралар тілгілеген бор қабырғасымен құлай түседі, ал жыныстарда теңіз жануарларының қазба қалдықтары кездеседі. Көктемде немесе күздің басында барған жөн: жазда мұнда ыстық, ал қыста күндізгі температура нөлден төмен болады.

Ақтолағай деген не: Каспий маңындағы 90 км ақ бор

Ақтолағай — Сағыз бен Жем өзендерінің арасында солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай созылған бор және бор-мергель жыныстарынан тұратын қырат. Қазақша Уикипедия бойынша, бұл — Орал маңы үстіртінің оңтүстік-батысындағы, Жемнің оң жағалауында Каспий маңы ойпатына жалғасатын қырқа. Терісаққан өзені осы жерден бастау алады, батысында Толағайсор тұзды көлі жатыр.

Басты көрініс — батыс шеті. Мұнда үстірттің беті тік кемермен үзіліп, оның тереңдігі кей жерлерде 140 м-ге жетеді, ал беткейді сайлар мен жыралар тілгілеген. Айналасы — сортаңдар, тақырлар және биіктігі 60–80 м төбелер.

Сапар үшін бұдан шығатын қорытынды: үстірттің жазық үстін емес, батыс жарқабағын көру керек. Өсімдігі шөлейтке тән, көлеңке жоқ.

Ең биік нүкте: дереккөздер әртүрлі тауды, әртүрлі санды атайды

Орысша және қазақша Уикипедия басты көрсеткіш жөнінде әртүрлі мәлімет береді. Орысшасы ең биік нүкте ретінде биіктігі 302 м Нартөбе тауын, қазақшасы биіктігі 217 м Киікті тауын атайды. Сондай-ақ тақия пішінді Құлшара шыңы бөлек аталады — 251 м.

Мұндағы абсолюттік биіктіктер шағын: айналадағы жердің өзі ойпатта жатыр, сондықтан әсерді теңіз деңгейінен биіктік белгісі емес, етектен жарқабақтың жиегіне дейінгі биіктік айырмасы береді. Екі санның қайсысы дұрыс екенін біз растай алмадық.

Бұрынғы теңіз табаны: қазба қалдықтар мен тұз күмбездері

Ақтолағай жарқабақтарындағы бор қабаттары жылы теңіздің түбінде түзілген. Қазақша Уикипедияның жазуынша, бұл теңіз қазіргі Венгрияға дейін созылып жатқан. Ақ бор ең ұсақ ежелгі ағзалардың қалдықтарынан тұрады. Ірірек олжалардың ішінде дереккөздер бор дәуірі акулаларының тістерін, белемниттерді, аммониттерді, маржандарды, теңіз лалаларын, теңіз кірпілерін, кит омыртқаларын және тасбақа сауыттарын атайды.

Үстіртке төрт тұз күмбезі жапсарласып жатыр — Құлдықұдық, Толағай, Шиелісай және Алашақазған. Терең қабаттағы тұз үстіңгі қабаттардың қысымымен аққыш күйге түсіп, жоғары қарай сығылып шығады да, көтерілімдер түзеді: мұны тұз тектоникасы деп атайды. Каспий маңы ойысының көптеген тұз күмбездерінде мұнай мен газ кен орындары бар.

Ақтолағайда қазба қалдықтарын жинау ережелерін біз растай алмадық. Олжаларды алып кетпес бұрын мұны жергілікті жерде анықтаңыз.

Бор мүсіндері, Құлшара шыңы және «Алатау» күйі

Жергілікті тұрғындар Ақтолағайды ашық аспан астындағы мұражай деп атайды, кейбірі — Алатау дейді. Мүжілген тастарға ат қойылған: арыстан, титаник, шахмат ханшайымы, түйе, тасбақа, пирамида, сфинкс, шахмат тұрасы, киіз үй. Ақсақалдардың айтуынша, Құрманғазының «Алатау» күйі осы шатқалға арналған.

Тақия пішінді шың Адай руынан шыққан Құлшара батырдың атымен аталған. Аңыз бойынша, батыр шыңның үстінен үңгір қазып, жаудан қорғанған. Жоғары бір ғана жол апарады, шыңда батырдың зираты бар. Бұл — тағзым ететін жер, сондықтан зиратта жүргендей әдеп сақтаңыз.

Уикипедия жергілікті тұрғындардың байқауын да келтіреді: тәулік ішінде үстірт түсін үш рет өзгертеді — таң ертең сарғыштау, күндіз ақ, кешке көгілдірлеу болады. Суретке түсіретін болсаңыз, түсірілімді түске емес, таң мен кешке жоспарлаңыз.

Ақтолағайға қашан бару керек

Ең қолайлы кезең — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 23–26 °C, түнде 12–13 °C. Төменде биіктігі 186 м нүкте үшін ERA5 моделінің 2011–2020 жылдардағы орташа мәндері берілген; бұл метеостанция деректері емес, есептеу.

Жазы ыстық: шілдедегі орташа күндізгі ең жоғары температура — 33,2 °C, маусымда 30,7 °C, тамызда 31,3 °C. Ақ бор күн сәулесін шағылыстырады, беткейлерде көлеңке жоқтың қасы, сондықтан бұл айларда түс мезгілі серуенге ең жайсыз уақыт. Жазда жауын-шашын аз, айына 9–14 мм.

Қысы суық: желтоқсаннан ақпанға дейін күндіз −3,6-дан −5,7 °C-қа дейін, түнде −12 °C-қа дейін. Сәуір мен қазан салқын (күндіз 17 және 14 °C), түндері шамамен 2 °C, бірақ жыраларды аралауға бұл жарамды. Жауын-шашынның ең көбі мамырға келеді — 31 мм; жаңбырдан кейін бор мен сазды топырақ тайғақ болуы мүмкін, тік беткейлерде мұны ескеріңіз.

Қайдан бару керек және жол туралы не білмейміз

Қашықтығы бізге белгілі қалалардың ішінде ең жақыны — Атырау, түзу сызықпен шамамен 252 км. Ақтөбеге дейін түзу сызықпен шамамен 325 км, Оралға дейін — 481 км, Ақтауға дейін — 544 км. Жолмен қашықтық бұдан ұзағырақ болады, бірақ қаншалықты екенін біз растай алмадық.

Кіреберіс жолдардың жай-күйі, қоғамдық көліктің бар-жоғы, түнеуге болатын және жанармай құятын жақын ауылдар бізге қолжетімді материалдарда сипатталмаған. Бағытты жақында сонда болып қайтқандардан нақтылаңыз.

Егер сізді шөгінді жыныстардан түзілген осыған ұқсас, бірақ жолы түсініктірек жер қызықтырса, Бозжыра мен Маңғыстауды, Шерқала тауын және Торыш шарлар аңғарын қараңыз — олар Ақтолағайдан түзу сызықпен шамамен 450–490 км жерде.