Айша бибі: Тараз маңындағы XI–XII ғасырлар кесенесі және Қарахан қалыңдығы туралы аңыз

Айша бибі — Жамбыл облысындағы аттас ауылда, Тараздан 18 км жерде тұрған Қарахандықтар дәуірінің кесенесі. Ол 60-тан астам өрнек түрі бар ойма терракота қаптамасымен және жыланның шағуынан қаза тапқан Тараз билеушісінің қалыңдығы туралы аңызымен танымал. Кесене Тараздан 18 км жерде орналасқандықтан, оған баруды қаланы аралаумен ұштастыру ыңғайлы.

Айша бибі деген не және баруға тұра ма

Бұл ашық аспан астындағы қираған орын емес, республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші. Кесене шағын, оның басты құндылығы — қаптамасы. Орысша Уикипедия дерегінше, бұл Қазақстандағы ойма терракота тақтайшалармен толық қапталған жалғыз ескерткіш. Ортағасырлық сәулет өнері қызықтырса немесе Таразда жүрсеңіз, баруға әбден тұрады. Көлемі 7,6 метрге 7,6 метр болатын бір ғимарат үшін ұшақпен арнайы келу сапарыңыз Тараз бен елдің оңтүстігін қамтыған жағдайда ғана мәнді.

Дереккөздер кесененің салынған уақытын бір ғасырға дейін әртүрлі көрсетеді. Нақты салынған жылы белгісіз, құрылысы туралы мәліметтер сақталмаған.

Айша бибі: тарихы мен аңызы қысқаша

Аңыздың желісі қарапайым: бойжеткен күйеуі болатын Тараз билеушісіне бара жатып, жолда жыланның шағуынан қаза табады. Қайғыға батқан жігіт оның қайтыс болған жеріне кесене тұрғызады. Орысша Уикипедия бойынша, бұл аңыздың 28 нұсқасы бар, олар егжей-тегжейінде бір-бірінен ерекшеленеді.

Тағы бір нұсқа да бар: жан тапсырып жатқан Айшаны Қараханмен некелеп үлгереді. Қарахан оған үш рет: «Айша, сен енді бибі болдың», яғни күйеуге шыққан әйел болдың деп айқайлайды. Кесененің атауы осыдан шыққан.

Тарихшы Баян Тұяқбаева аңызды нақты оқиғамен байланыстырады. 1034 жылы Талас билеушісі Боғра ханның қызы күйеуі болатын Мәудүдке Ғазнаға бара жатқан жолда қайтыс болған. Бұл жерленген адамның кім екенін дәлелдейтін дерек емес, тек болжам. Бір нұсқа бойынша кейіпкердің туған қаласы — Отырар; ол туралы бөлек бет бар: Ежелгі Отырар қаласы.

Не түпнұсқа, не қалпына келтірілген

Ортағасырлық ғимараттан тек батыс қасбеттің қабырғасы мен басқа бөліктерінің шағын сынықтары ғана аман қалған. Қалғаны — «Қазреставрация» мамандары 2002–2005 жылдары жүргізген қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесі. Одан бұрын, 1960 жылы, кесене қорғаныш шыны қалпақпен жабылған.

Түпнұсқаны көру үшін батыс жағына барыңыз. Батыс бағаналарда, қаланған кірпіштің 18-қатарында, 3,4 м биіктікте куфи жазуының белдеуі өтеді. «Күз… Бұлттар… Жер әсем…» деген сөздер сақталған. Қабырғаның төменгі жағында «қошқар мүйіз» өрнегі, яғни қошқардың мүйізі бейнеленген тіктөртбұрыштар бар. Одан жоғары алтыбұрышты жұлдыз құрайтын ромбтар мен өсімдік өрнегі орналасқан.

Құрылымы сырттан көрінгеннен әлдеқайда қызық. Қабырға үш қабаттан тұрады: ішкі жағы күйдірілген кірпіш, сыртында сыналарға бекітілген ойма тақталар, ал олардың арасында ақаулы тақтайша сынықтары араласқан саз. Беріктік үшін қалауға арша бөренелері салынған. 1953 және 1962 жылдардағы қазба жұмыстары тақталар мен кірпіштердің дәл осы жерде жасалғанын көрсетті.

Кесенені кімдер зерттеді

1856 жылы кесененің суретін Шоқан Уәлиханов салған. Алғашқы ғылыми зерттеуші — 1893 жылы келген археолог Василий Бартольд. Кейін кесенені 1897 жылы Василий Каллаур, 1938–1939 жылдары Александр Бернштам басқарған экспедиция және 1953 жылы Қазақстан Ғылым академиясының экспедициясы зерттеген.

Ағылшынша Уикипедияда кесене Бұхарадағы Саманидтер кесенесінің тікелей стильдік мұрагері деп аталған. Қазақша Уикипедия да қаптаманы тек Исмаил Самани кесенесімен салыстырады. Өрнек түстің емес, жарық пен көлеңкенің ойынына құрылған. Ағылшынша мақала бұл тәсілді моңғолдарға дейінгі стильге жатқызады.

Бабаджа хатун кесенесі және кешеннің қалған бөлігі

Айша бибі — шағын кешеннің бір бөлігі, сондықтан аралауға бір ғимаратқа қарағанда көбірек уақыт бөлу керек. Жанында Айшаның серігі Бабаджа хатунның кесенесі тұр. Аңыз бойынша, ол бейіттің күтушісі болған. Екі кесененің арасындағы қашықтықты дереккөздер әртүрлі береді: орысша Уикипедияда «20 қадам», ағылшыншада 10 метр. Екі ғимараттың шығыс қасбеттері бір сызықта орналасқан.

Ағылшынша Уикипедия бойынша, жолдың арғы бетінде қастерлі әктас үңгір бар, ал кешенді бақ пен көлік тұрағы толықтырады. Ол Тараз оазисі аңғары көрініп тұратын жотада орналасқан.

Қасиетті орын: үйлену тойлары мен зиярат

Кесене Орта ғасырлардан бері қастерленіп келеді, бүгінде бұл ең алдымен құлшылық ететін орын. Ағылшынша Уикипедия бойынша, Тараз оазисінің әйелдері мұнда перзент пен бақытты отбасы тілейді. Тараздың жас жұбайларында қайтыс болған ғашықтардан бата алу дәстүрі бар.

Үйлену тойының жолы аңызды қайталайды. Ол Тараздағы Қарахан кесенесінен басталып, Айша бибіде аяқталады. Мұнда той шеруін кездестіруге болады, бірақ тойлардың қай күндері және қаншалықты жиі болатынын дереккөздер айтпайды. Рәсімнен аулақ тұрыңыз, адамдарды келісімінсіз жақыннан түсірмеңіз және қасиетті орындарда қабылданған тәртіппен киініңіз.

Айша бибіге қалай жетуге болады

Сапарға Тараздан шыққан ыңғайлы: кесене қаладан 18 км жерде, түзу сызықпен шамамен 15 км. Ағылшынша Уикипедия бойынша, ол Тараздың батыс жағында тұр. Шымкенттен түзу сызықпен шамамен 143 км, Түркістаннан шамамен 246 км, Алматыдан шамамен 464 км. Бұл — түзу сызықпен өлшенген қашықтық, жол бұдан ұзағырақ болады.

Автобустардың кестесін, жолдың жай-күйін және такси бағасын біз растай алмадық. Алматыдан шықсаңыз, Таразда кем дегенде бір түнеуді жоспарлаған жөн. Шымкенттен жол қанша уақыт алатынын біз тексермедік. Батысқа қарай жалғастырсаңыз, жол бойында Түркістан мен Арыстан баб кесенесі бар, әрқайсысы түзу сызықпен шамамен 240 км жерде.

Қашан бару керек: Тараз маңындағы ауа райы

Ең қолайлы уақыт — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 24 °C, түнде шамамен 10–11 °C. Климат деректері — метеостанция бақылаулары емес, 696 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Шілде мен тамыз ыстық: күндіз орта есеппен 30–32 °C. Есесіне жауын-шашын аз — шілдеде 8,3 мм. Бұл кезде ашық жотаға таңертең немесе кешке қарай келген дұрыс. Наурыз бен сәуір — ең ылғалды айлар, жауын-шашын шамамен 80 мм. Қыста күндіз шамамен 2–3 °C, түнде шамамен −7 °C. Кесене шағын, аралауға көп уақыт кетпейді, сондықтан суық кедергі емес, бірақ батпақты күндері қасиетті орындарда жайсыз.

Айша бибі ауылындағы шипажай мен қонақүйлер

Көпшілік осы атаудағы шипажайды іздейді, бірақ ол туралы ешқандай мәліметті растай алмадық. Бұл бағаларға, байланыс деректеріне, пікірлерге, тіпті нақты мекенжайға да қатысты. Біздің бет кесенеге арналған. Тұру, емделу және бағалар туралы тікелей мекеменің өзінен біліңіз. Кесенеге барған сапарда Таразда түнеген ең ыңғайлы.