Қазақстанның Қызыл кітабы: жануарлар тізімі, топтары

Қазақстанның Қызыл кітабы — сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлер туралы ресми басылым, ал оның заңдық негізі Үкіметтің № 1034 қаулысындағы тізбе. Жануарлар тізбесі 2026 жылғы 17 тамызда жаңартылды, онда 217 түр мен түрше бар. Өсімдіктер бөлек тізбеде, олардың саны 387.

Қызыл кітап пен тізбе: екі түрлі құжат

Қызыл кітап деп көбіне екі түрлі нәрсені атайды. Бірі — ғалымдар жазатын кітап, оның ішінде сипаттама, карта, сурет бар. Екіншісі — Үкімет бекітетін тізбе, заң күші соның артында тұр. Депутат Айжан Скакова оны «аулауға тыйым салу презумпциясы» деп түсіндірген: түр тізбеге енді ме, оны заң автоматты түрде қорғайды.

Баяндамада нақты сан керек болса, тізбеге сілтеме беріңіз. Ол ашық, нөмірленген және қазақша, латынша, орысша атаулары қатар тұрады.

Тізбеде кімдер бар: топтар бойынша кесте

Төмендегі сандарды біз № 1034 қаулыдағы жолдарды санап шығардық. Құс пен сүтқоректілердің өзі 104 түрді құрайды.

Тізбедегі жануарлар тобы бойынша, түр саны (барлығы 217)

Омыртқасыздар 82 түр
Құстар 59 түр
Сүтқоректілер 45 түр
Дөңгелекауыздар мен балықтар 17 түр
Бауырымен жорғалаушылар 11 түр
Қосмекенділер 3 түр

№ 1034 қаулы, 2026 жылғы редакция, жолдар саны

Топ	Түр саны	Мысалдар (қаулыдағы қазақша атаулар)
Омыртқасыздар	82	түркістан шаяны, алып сколия
Дөңгелекауыздар мен балықтар	17	каспий тілтісі, сібір бекіресі
Қосмекенділер	3	жетісу бақатісі
Бауырымен жорғалаушылар	11	сұр келес, сарылан
Құстар	59	қызғылт қоқиқаз, бұйра бірқазан, бүркіт, мойнақ шағала
Сүтқоректілер	45	барыс, каспий итбалығы, түрікмен құланы, қарақұйрық

Кесте не береді: бір қарағанда құстар мен аңдар көп сияқты, бірақ ең үлкен топ — омыртқасыздар. Қызыл кітапты тек ірі аңдар деп ойлау қате.

Неге кітаптардағы сан әртүрлі

Оқулықта басқа сан көрсеңіз, бұл қате емес болуы мүмкін: әр дереккөз өз жылын айтады.

Қандай сан	Дереккөз
227 түр: 131 омыртқалы, 96 омыртқасыз	Төртінші басылым, Институт зоологиясы
133 омыртқалы және 400-ге жуық өсімдік	Депутат сауалы, 2022
217 түр	Бесінші басылым және 2026 жылғы тізбе

Бесінші басылымға 11 түр қосылды, 19 түр шығарылды. Қосылғандардың ішінде ақбас құмай, тазқара, қамыс мысығы, жоңғар кесірті және тянь-шань кесірті бар. Төртінші басылымның жылы туралы дереккөздер әртүрлі айтады: Институт 2008 жылды, депутат сауалы бөлімдер үшін 1996, 2006 және 2010 жылдарды атайды.

Киік тізбеде жоқ: ең жиі кездесетін қате

Киік Қызыл кітапта деп жиі жазады, бірақ 2026 жылғы тізбеде ол жоқ. Тізбедегі жұптұяқтылар бөлімінде тоғай кермаралы, қарақұйрық және алты арқар түршесі аталады. Киік туралы бетте есеп жаңалығы мен реттеу туралы жазылған.

Ал ресми санға сену үшін не істейміз? Комитет бәрін санау мүмкін емес екенін тікелей айтады: түрлер мен аумақтар тым көп. Салыстырмалы толық деректер бірнеше ірі түрге ғана бар:

Түр	2005 жыл	2025 жылғы мамыр
Тоғай кермаралы	350	1 210
Құлан	1 112	4 614
Арқар	8 835	21 182
Барыс	дерек жоқ	152–189

Дереккөзі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің Kazinform агенттігіне берген жауабы.

Сирек жануарларды қайдан өз көзіңізбен көруге болады

Бұл тізбенің көбін табиғатта көру оңай емес, бірақ кейбіреуіне жол ашық. Кез келген сапарда ереже бір: аңды қуаламаңыз, жолдан шықпаңыз.

Кім	Қайда баруға болады	Не ескеру керек
Қызғылт қоқиқаз	Қорғалжын	Бағыт пен гид қажет
Құлан	Алтынемел	Ұлттық парк, рұқсат қағазы бір бағытқа
Арқар	Бұйратау	Кіру ақылы
Қаратау арқары	Қаратау қорығы	Кіру тәртібі расталмады
Қарақұйрық, сабаншы	Шарын	Комитет дерегі, кездесу кепіл емес
Тоғай кермаралы	Іле-Балқаш	Келісім қажет
Мойнақ шағала	Алакөл	Аралдарға кіруге тыйым бар
Каспий итбалығы	Солтүстік Каспий	Қыста мұзда, көру қиын
Барыс	Іле Алатауы	Іс жүзінде тек фотоқақпанда

Жануарларға қатысты жалпы анықтамалық: Қазақстан жануарлары. Құстар бөлек: Қазақстан құстары.

Әлі тексерілмеген

Бесінші басылым баспадан шықты ма, оның электронды нұсқасы бар ма, расталған күнін таба алмадық. 2024–2025 жылдардағы хабарламалар «жақын арада» дейді.
Барлық 217 түрдің саны туралы толық ресми кесте жоқ.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қазақстанның Қызыл кітабына қанша жануар енгізілген?

Үкіметтің № 1034 қаулысындағы тізбеде 217 түр мен түршесі бар (2026 жылғы 17 тамыздағы № 726 редакция). Төртінші басылымда 227 болған.

Киік Қызыл кітапта бар ма?

Жоқ. 2026 жылғы редакциядағы тізбеде киік (сайғақ) аталмайды. Оның орнына киік санын реттеу мәселесі талқыланады: сәуірдегі есеп бойынша 4 689 мың бас.

Қазақстанның Қызыл кітабы алғаш рет қашан шықты?

1978 жылы, Институт зоологиясының директоры бұл КСРО аумағындағы алғашқы Қызыл кітап екенін айтады. Екінші басылым 1991 жылы шықты, онда омыртқасыздар да қосылды.

Қазақстанда қанша қар барысы бар?

Министрлік 2025 жылғы мамырда 152–189 бас деп хабарлаған. Барыс тізбеде 191-нөмірде тұр. Барыс туралы бөлек бет: қар барысы.

Қызыл кітаптағы жануарды аулаудың жазасы қандай?

Қылмыстық кодекстің 339-бабы сирек түрлерді заңсыз аулау, сақтау, сату және мекенін жою үшін бас бостандығынан айыруға дейін жаза белгілейді. Нақты мерзімді кодекстің өзінен қараңыз.

Қазақстанның Қызыл кітабы: тізбеде 217 жануар және оларды қайдан көруге болады

Қазақстанның Қызыл кітабы суреттерде