Қазақстанның табиғат зоналары: кесте, үлесі, топырағы

Қазақстанның табиғат белдеулері: орманды даладан шөлге дейін, таулар бөлек

Солтүстіктен оңтүстікке қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл кезектеседі, ал тауда белдеулер биіктікке қарай ауысады. Елдің 40–44 пайызы шөл.

Қазақстанның табиғат зоналары жазықта солтүстіктен оңтүстікке қарай кезектеседі: орманды дала, дала, шөлейт, шөл. Оқу конспектілері елдің 86 пайызын жазық деп береді. Оңтүстік пен шығыстағы тауларда зона ендікпен емес, биіктікпен ауысады.

Анықтама: зона мен белдеу деген не

Табиғат зонасы дегеніміз климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлары ұқсас ірі аумақ. Жазықта ол ендікке қарай өзгереді, бұл ендік зоналылық деп аталады. Тауда бұл өзгеріс биіктікке байланысты болады, сондықтан оны биіктік белдеулік дейді.

Батыстан шығысқа қарай да зоналардың ішінде топырақ пен өсімдік өзгереді: шығысқа қарай климат қатаң континенттілікке ұласады.

Бір кестедегі төрт зона және таулар

Үлес бағандарын екі дереккөзден бердік, себебі олар сәйкес келмейді. Тек бір сан керек болса, дереккөзін бірге жазыңыз.

Зона	Үлесі: ҚазҰУ дәрісі	Үлесі: Advantour	Топырағы	Жануарлар мысалы
Орманды дала	6%	дерек жоқ	шайылған қара топырақ	бұлан, елік, ақ қоян, құр
Дала	28%	26%	қара топырақ, күңгірт қара қоңыр	суыр-байбақ, дуадақ, киік
Шөлейт	18%	14%	ашық қара қоңыр	тексерілген тізім жоқ
Шөл	40%	44%	қоңыр, сұр-қоңыр	қарақұйрық, қосаяқ, сұр келес
Таулар	бөлек есепке алынбаған	бөлек есепке алынбаған	биіктікке қарай ауысады	барыс, қоңыр аю, тау ешкісі

Бұл кестені қалай оқу керек: сандардың қосындысы 100 пайыз емес (92 және 84 шамасында), себебі дереккөздер таулар мен басқа жерлерді қоспайды. Advantour орманды аймақтарды бөлек, шамамен 5,5 пайыз деп береді. Қайсысы дұрыс екенін біз анықтай алмадық, мемлекеттік атласты аша алмадық.

Топырақ бойынша шекаралар

iTest.kz оқу конспектісі топырақтың мынадай шекараларын келтіреді:

Топырақ	Қай жерде	Ауданы
Қара топырақ	52° с. е. дейін	25,5 млн га, 9,5%
Қара қоңыр	52° пен 48° с. е. арасында	90,6 млн га, 34%
Қоңыр, сұр-қоңыр	48° с. е. оңтүстігінде	120 млн га, 44%

Осыдан мектеп жұмысына пайдалы қорытынды шығады: дәнді дақыл негізінен солтүстікте, ал оңтүстікте егін тек суармалы жерде өседі, сондықтан мал шаруашылығы басым.

Таулар: Тянь-Шаньнан Алтайға дейін

Оңтүстігі мен шығысы тау болғандықтан, бір күнде бірнеше белдеуден өтуге болады. Алтай балқарағайлы тайгасымен, Тянь-Шань шырша ормандары мен альпі шалғындарымен танымал. Бұл биіктік белдеулігінің ең көрнекті мысалы.

Әр зонаны өз көзіңізбен қайдан көруге болады

Әр зонаға бір сапар таңдаңыз: олардың бәрі көліктен-ақ байқалады.

Зона	Қайда бару керек
Орманды дала, солтүстік	Бурабай, Көкшетау
Дала	Қорғалжын, Наурызым, Бұйратау
Шөл	Алтынемел, Үстірт, Барсакелмес
Тау, Тянь-Шань	Іле Алатауы, Ақсу-Жабағылы
Тау, Алтай	Катонқарағай, Марқакөл

ЮНЕСКО Сарыарқаны Орталық Азия даласының ірі бөлігі ретінде сипаттайды, сондықтан даланы көру үшін Қорғалжыннан бастаған оңай. Жануарлар туралы: Қазақстан жануарлары. Сапар үшін қысқа бағыттар: шөлдер мен құмдар, ормандар.

Дала үшін қайда бару керегі және қайда келісім қажеті Қазақстан даласы таңдамасында көрсетілген.

Әлі тексерілмеген

Ресми атластағы зоналардың ауданын аша алмадық. Жоғарыдағы үлестер дәріс пен анықтамалықтан алынған және жылы көрсетілмеген.
Шөлейт зонасының жануарлары бойынша бөлек тексерілген тізім таппадық.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қазақстанда неше табиғат зонасы бар?

Жазық бөлігінде әдетте төртеу аталады: орманды дала, дала, шөлейт, шөл. Тау бөлек қарастырылады, себебі онда белдеулер биіктікке қарай ауысады. Оқулығыңызда бөлу басқаша болса, оны негізге алыңыз.

Қазақстанның қай зонасы ең үлкен?

Шөл. Дереккөзге қарай үлесі 40 немесе 44 пайыз. Екінші орында дала, 26–28 пайыз.

Ендік зоналылық пен биіктік белдеулік қалай ажыратылады?

Ендік зоналылық дегеніміз табиғаттың солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеруі. Биіктік белдеулік дегеніміз таудың етегінен шыңына қарай өзгеруі. Екеуі де Қазақстанда бар.

Тайга Қазақстанда бар ма?

Иә, бірақ зона ретінде емес, тау белдеуі ретінде: Алтайда, мысалы, Марқакөл маңында балқарағайлы тайга бар.