Қазақстан табиғаты: өсімдіктер, жануарлар, өзендер, белдеулер on charyn.kz

Киік: Қазақстанда қанша, қайда мекендейді және оны көруге бола ма

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Киік, яғни сайғақ — Қазақстан даласының басты тұяқтысы, 2026 жылғы сәуірдегі әуе есебі бойынша оның саны шамамен 4 689 мың. Есепті «Охотзоопром» Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің тапсырмасымен, Биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығының ғылыми сүйемелдеуімен жүргізді. Әуе есебі дәл санақ емес: Министрлік оны статистикалық бағалау деп атайды.

Қазақстандағы киік саны, мың бас

1 200 1974 21,5 2003 137,5 2012 295,5 2015 108,3 2016 1 915 2023 2 833,6 2024 4 689 2026

Комитет слайдтары (2025), 2026 жылғы әуе есебі

Диаграмма не көрсетеді: 2003 жылғы 21 500 бастан 2026 жылғы 4,7 миллионға дейінгі жол түзу емес. 2015 жылдан 2016 жылға дейін сан екі еседен астам кеміді. Сондықтан бір жылдың санын ғана емес, бүкіл қатарды қараңыз.

Қазақстан құстары: 500-ден астам түр, ұшу жолдары және қайдан бақылауға болады

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстан құстары деп 500-ден астам түрді айтамыз: OSME қоғамының шолуы бойынша шамамен 400-і осында ұялайды, қалғаны ұшып өтеді немесе қыстайды. Ел Орталық Азия ұшу жолында жатыр, бұл жолды BirdLife мәліметінше 600-ден астам түр пайдаланады. Құстарды бақылауға ең ыңғайлы уақыт көктем мен күз.

Миграция деген не және неге Қазақстан маңызды

Миграция дегеніміз құстардың ұя салатын жер мен қыстайтын жер арасындағы тұрақты маусымдық ұшуы. Сарыарқа көлдері сол жолдың аялдамасы: ЮНЕСКО бұл жерді Африка, Еуропа және Оңтүстік Азиядан Сібірге ұшатын құстардың түйісу нүктесі деп сипаттайды.

Қазақстан өзендері: ең ұзындары, бассейндері және оларды қайдан көруге болады

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның ең ұзын өзендері — Ертіс (4 248 км), Есіл (2 450 км), Жайық (2 428 км), Сырдария (шамамен 2 212 км) және Тобыл (1 591 км). Бұл сандар Су ресурстары және ирригация министрлігінің 2023 жылғы деректері. Олардың бәрі шекарадан өтеді, сондықтан «жалпы ұзындық» пен «Қазақстандағы ұзындықты» шатастырмаңыз.

Өзендердің жалпы ұзындығы, км

Ертіс 4 248 км
Есіл 2 450 км
Жайық 2 428 км
Сырдария 2 212 км
Тобыл 1 591 км
Іле 1 439 км
Шу 1 186 км
Нұра 978 км

Министрлік 2023 (Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Тобыл); Википедия (Іле, Шу, Нұра)

Қазақстан табиғатының күнтізбесі: әр айда не болады

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстан табиғатының күнтізбесі жыл бойы жұмыс істейді: қыста Каспий мұзында итбалық күшіктейді, көктемде оңтүстікте қызғалдақ гүлдейді, күзде Алтайдың балқарағайы алтындай жанады. Төмендегі кестеде әр айдың бір-екі негізгі құбылысы, дереккөзі және баратын бет бар. Айлар бағдар ғана: күндер жыл сайын ауысады.

Он екі айлық кесте

Ай	Не болады	Қайда	Дереккөзі
Қаңтар	Итбалық күшіктері мұзда (соңында)	Солтүстік Каспий, жақындауға болмайды	Сайт беті
Ақпан	Итбалық күшіктері; қыста барыс төменірек түседі	Каспий, Іле Алатауы	Сайт беті
Наурыз	Қызғалдақ басталады, өрік гүлдейді, суыр оянады	Ақсу-Жабағылы, Шымкент, Қорғалжын	The Astana Times, Tengrinews, Kazpravda
Сәуір	Қызғалдақ, киік есебі, алма гүлдеуі басталады	Алтынемел, Іле Алатауы	The Astana Times, Kazinform, Tengrinews
Мамыр	Көкнәр, киік лақтайды, құстар ұшады	Көкнәр алқаптары, Ақжайық	Zakon.kz, Tengrinews
Маусым	Қызғалдақ гүлдеуі аяқталады	Таулар, солтүстік	The Astana Times
Шілде	Күнбағыс басталады, суыр ұйқыға кетеді (соңында)	Солтүстік, Шығыс Қазақстан	Tengrinews, Kazpravda
Тамыз	Күнбағыс аяқталады	Солтүстік Қазақстан	Tengrinews
Қыркүйек	Күзгі ұшу, Шарын алтын тоғайы	Ақжайық, Шарын	Сайт беттері
Қазан	Алтын орман, қоқиқаздың Маңғыстаудан өтуі (басында)	Көлсай, Марқакөл	Informburo, We Project, The Astana Times
Қараша	Зайсан қата бастайды	Зайсан	Сайт беті
Желтоқсан	Қыс маусымы, таулы тіршілік	Қыста қайда бару керек	Сайт беті

Кестені оқығанда: «сайт беті» деген жер біздің бөлек беттегі дереккөзге сүйенеді, сілтемені ашсаңыз, сол жерден көресіз. Мақсат нақты болса, тақырып бетін ашыңыз: киік, қоқиқаз, қызғалдақ.

Қазақстандағы көкнәр алқаптары: қашан гүлдейді және неге жыл сайын басқа жерде

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстандағы көкнәр алқаптары сәуірдің соңынан мамырдың ортасына дейін Алматы, Жамбыл және Түркістан облыстарында гүлдейді. Әр алқаптың гүлі шамамен екі апта тұрады. Ботаник айтқандай, бұлар бір жерде тұрақты өспейді, сондықтан «көкнәр алқабының мекенжайы» деген нәрсе жоқ.

Алматы облысы көктемде: жабайы көкнәр алқабы және алыстағы таулар. Никита Михайловский · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Бір гүл емес, үш өсімдік

Институт маманының айтуынша, «көкнәр» деп аталатын қызыл гүлдердің астарында үш бөлек өсімдік жатыр. Оларды жемісінен ажыратуға болады.

Қазақстандағы қоқиқаз: әлемдегі ең солтүстік колония және оны қайдан көруге болады

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстандағы қоқиқаз дегенде алдымен Қорғалжын қорығының ортасындағы Теңіз көлін айтады. Рамсар конвенциясының сипаттамасы бойынша, оның балшықты аралдарындағы колония әлемдегі ең солтүстік және 14 мың жұпқа дейін жетеді. Қорықтың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары колонияны көлдің шығыс жағындағы аралдарда деп сипаттаған.

Сандар: екі ғасырлық есепте не өзгерді

Қоқиқаз саны туралы кестедегі сандар әртүрлі жылдарға және әртүрлі өлшемге қатысты: кейбірі құс, кейбірі ұя немесе жұп. Оларды бір қатарға қоймаңыз.

Жылы	Дерек	Дереккөз
1906	Теңіздің оңтүстігінде шамамен 50 құстың колониясы	Ғылыми мақала
1953	15 000 ұя	Ғылыми мақала
1960-жылдар	45–60 мың құс	Kazinform
2000	10–15 мың құс	Kazinform
2017 жылғы мамыр	Әуе есебінде 18 мың құс	Informburo
2025 жылғы наурыз	10–50 мың құс, министрлік бағасы	Kazinform
Рамсар сипаттамасы	14 мыңға дейін жұп	Рамсар

Қорытынды: қоқиқаз санының өзгеруі нақты, бірақ бірнеше санды салыстырғанда, не саналғанын тексеріңіз. 2025 жылға тек министрлік бағасы бар, ал 2025–2026 жылдардағы есепті таппадық.

Қазақстанның жабайы қызғалдақтары: қай жерде және қашан гүлдейді

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның жабайы қызғалдақтары наурыздың соңынан бастап гүлдейді: алдымен оңтүстік баурайлар, кейін солтүстік дала мен таулар. The Astana Times дерегінше, елде 100–120 жабайы түрдің шамамен 40-ы өседі, 12-сі тек осында кездеседі. Үкіметтің № 1034 қаулысындағы қорғалатын тізбеде 18 қызғалдақ бар.

Қашан және қайда: гүлдеу кестесі

Нақты күндерді ешкім алдын ала айтпайды, сондықтан кесте сапар айын таңдауға ғана көмектеседі.

Орын	Түр	Мезгілі	Бару шарты
Ақсу-Жабағылы	Грейг, Кауфман қызғалдағы	Көктемнің басы мен ортасы	Қорық, келісіммен
Сайрам-Өгем, Түркістан облысы	Грейг	Көктем	Ұлттық парк
Алтынемел	Әртүрлі түрлер, тас баурайларда	Сәуір–мамыр	Рұқсат қағазы бір бағытқа
Қорғалжын	Шренк, жатаған қызғалдақ	Көктем мен жаздың басы	Қорық, гидпен

Оқырманға не маңызды: қызғалдаққа арнайы бару үшін сапар алдында парк әкімшілігінен сұраңыз. Silkway TV суық жылы гүл әлдеқайда аз болатынын хабарлаған.

Қазақстанның жануарлар дүниесі: қанша түр бар, кім қай жерде мекендейді

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның жануарлар дүниесі кең: Википедия мақаласы бойынша шамамен 180 сүтқоректі, 500 құс, 52 бауырымен жорғалаушы, 12 қосмекенді және 100-ден астам балық түрі бар. Омыртқасыздар 50 мыңнан асады, оның 30 мыңнан астамы жәндік. Бұл сандар энциклопедиядан, ресми санақтан емес, сондықтан баяндамада «шамамен» деп жазған дұрыс.

Топтар бойынша жиынтық

Advantour бауырымен жорғалаушыларды 49, сүтқоректілерді 178 деп көрсетеді. Айырмашылық үлкен емес, бірақ бір дереккөзді таңдап, соны атаған жөн.

Топ	Шамамен қанша түр	Тізбеде (Қызыл кітап)	Мысалдар
Сүтқоректілер	180	45	киік, барыс, суыр-байбақ, құлан
Құстар	500	59	қоқиқаз, бүркіт, дуадақ
Бауырымен жорғалаушылар	52	11	сұр келес, сарылан
Қосмекенділер	12	3	жетісу бақатісі
Балықтар	100-ден астам	17 (дөңгелекауыздармен)	бекіре, каспий албырты
Омыртқасыздар	50 000-нан астам	82	жәндіктер, шаян

Кесте не көрсетеді: тізбедегі сүтқоректілер үлесі құстарға қарағанда әлдеқайда жоғары, ал омыртқасыздар туралы біз әлі аз білеміз.

Қазақстанның Қызыл кітабы: тізбеде 217 жануар және оларды қайдан көруге болады

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның Қызыл кітабы — сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлер туралы ресми басылым, ал оның заңдық негізі Үкіметтің № 1034 қаулысындағы тізбе. Жануарлар тізбесі 2026 жылғы 17 тамызда жаңартылды, онда 217 түр мен түрше бар. Өсімдіктер бөлек тізбеде, олардың саны 387.

Қызыл кітап пен тізбе: екі түрлі құжат

Қызыл кітап деп көбіне екі түрлі нәрсені атайды. Бірі — ғалымдар жазатын кітап, оның ішінде сипаттама, карта, сурет бар. Екіншісі — Үкімет бекітетін тізбе, заң күші соның артында тұр. Депутат Айжан Скакова оны «аулауға тыйым салу презумпциясы» деп түсіндірген: түр тізбеге енді ме, оны заң автоматты түрде қорғайды.

Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер: 387 түр, қызғалдақ, Сиверс алмасы

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктердің ресми тізбесі Үкіметтің № 1034 қаулысында, онда 387 жол бар. Тізбенің соңғы редакциясы 2012 жылғы, ал жануарлар тізбесі 2026 жылы жаңарды. Демек, баяндамада өсімдіктер мен жануарлардың санын салыстырғанда, олардың жылы әртүрлі екенін ескертіңіз.

387 түрдің ішінде не бар

Тізбенің басым бөлігі гүлді өсімдіктер, бірақ онда саңырауқұлақ пен қына да кездеседі. Ботаникада олар өсімдік болып саналмайды, алайда қаулы бір тізімге енгізген.

Тізбедегі өсімдіктер мен саңырауқұлақтар бөлім бойынша (барлығы 387)

Жабық тұқымдылар 364 түр
Саңырауқұлақтар 13 түр
Мүктер 3 түр
Плаунтәрізділер 2 түр
Қырыққұлақтәрізділер 2 түр
Ашық тұқымдылар 2 түр
Қыналар 1 түр

№ 1034 қаулы, 2012 жылғы редакция, жолдар саны

Қазақстанның табиғат белдеулері: орманды даладан шөлге дейін, таулар бөлек

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Қазақстанның табиғат зоналары жазықта солтүстіктен оңтүстікке қарай кезектеседі: орманды дала, дала, шөлейт, шөл. Оқу конспектілері елдің 86 пайызын жазық деп береді. Оңтүстік пен шығыстағы тауларда зона ендікпен емес, биіктікпен ауысады.

Анықтама: зона мен белдеу деген не

Табиғат зонасы дегеніміз климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлары ұқсас ірі аумақ. Жазықта ол ендікке қарай өзгереді, бұл ендік зоналылық деп аталады. Тауда бұл өзгеріс биіктікке байланысты болады, сондықтан оны биіктік белдеулік дейді.

Батыстан шығысқа қарай да зоналардың ішінде топырақ пен өсімдік өзгереді: шығысқа қарай климат қатаң континенттілікке ұласады.