Жезқазғанның көрікті жерлері: мыс, Кеңгір, ғарыш және Ұлытауға апаратын жол

Жезқазғанның көрікті жерлері үш тақырыппен байланысты: қола дәуірінде-ақ өндірілген мыс, Кеңгір лагері және ғарыш. Дәстүр бойынша ғарышкерлер орбитадан оралған соң Сейфуллин желекжолына ағаш отырғызады. Шамамен 87 мың адам тұратын қаланың өзі көбіне Ұлытау тауларына сапар шегуге арналған база қызметін атқарады, оларға дейін түзу сызықпен шамамен 106 км.

Жезқазғанда бір күнде не көруге болады

Қаланы бір күнде аралап шығуға болады: мұнда желекжол, мұражайлар мен су қоймасы бар, ал табиғат қаладан тыс басталады. Жезқазған түсті металлургия орталығы ретінде салынған, сондықтан ондағы қызықтың бәрі дерлік дала ортасында қаланың қалай пайда болғанын түсіндіреді.

Кестедегі бағдарлама бір күнге сыяды. Егер дала мен тау үшін барсаңыз, негізгі уақытты Ұлытауға баратын жолға бөліп, қаланы келген күннің кешіне немесе кететін күннің таңына қалдырыңыз. Өнеркәсіптік Жезқазғанның бір белгісі — Kazakhmys Power Plant электр стансасының биіктігі 220 м басты түтін мұржасы.

Мұнда мысты қала салынғанға дейін мыңдаған жыл бұрын өндірген

Мыс кенді өлке адамдарға шамамен 3 000 жылдан бері белгілі: кесекті мысты қола дәуірінде-ақ пайдаланған. Археологтар балқыту пештерінің жүйесін, мыс құймаларын, мыс пен қоладан жасалған жебе ұштарын тапқан. Қазақша Уикипедияның дерегінше, ежелгі кеншілер 2 млн тоннадан астам бай кен шығарған. Кен орындарын Геродот та атап өткен.

Қала маңында меңгірлер, балбал тастар және ежелгі құрылыстардың қирандылары кездеседі. Олардың нақты қай жерде тұрғанын және оларға қалай жетуге болатынын растай алмадық — бұл сұрақты жергілікті өлкетанушыларға немесе мұражайға қойған жөн.

Жаңа тарих капитан Рычковтың 1771 жылғы саяхаты туралы жазбаларынан басталады. 1847 жылы екатеринбургтік өнеркәсіпші Н. А. Ушаков Жезқазған мыс кен орнын тіркеді, бірақ өндірісті жолға қоюды ол да, Рязановтар компаниясы да жүзеге асыра алмады. 1914 жылы Қарсақпайда байыту фабрикасының іргетасы қаланды: жүкті 400 км жердегі Жосалы стансасынан түйемен тасыды, ал жабдықты ұзындығы 13 шақырым рельс жолымен жеткізді, құрам өткен соң ол жолды бөлшектеп, қайта төсейтін. Қарсақпайға алғашқы пойыз 1917 жылдың қазанында келді.

Қаланың өзінің негізі қаланған жылы дереккөздерде әртүрлі көрсетіледі. Орысша Уикипедия 1939 жылды (Кеңгір жұмысшы кенті), ағылшынша Уикипедия 1938 жылды атайды. Үлкен Жезқазған 1954 жылғы 20 желтоқсанда қала мәртебесін алды, осы күн қаланың туған күні саналады.

Кеңгір: лагерь тарихының беті

Қала маңында Степлагтың Кеңгір бөлімшесі жұмыс істеген. Кеңгір лагері Александр Солженицынның «ГУЛАГ архипелагы» кітабында және Александр Долгунның «ГУЛАГ-тағы американдық» кітабында сипатталған. Жезқазғанмен корейлерді Қиыр Шығыстан күштеп көшіру тарихы да байланысты.

Кейбір саяхатшылар үшін бұл — сапардың маңызды тақырыбы: қала Кеңгір ауылының атымен аталған жұмысшы кентінен өсіп шыққан. Лагерьдің еске алу орындары қазір қай жерде екенін және мұражайларда оған арналған экспозиция бар-жоғын растай алмадық. Бұл туралы өлкетану мұражайынан алдын ала сұраңыз.

Ғарыш жақын: желекжолдағы ағаштар мен даладағы қонулар

Жезқазған маңындағы жазық дала — ғарыш аппараттары оралатын жер. 1979 жылы мұнда «Союз-33» қонды, 2018 жылғы 11 қазанда зымыран-тасығыш ұшыру кезінде апатқа ұшырағаннан кейін жақын жерге «Союз МС-10» қонды. Одан да ертерек, 1970 жылғы 24 қыркүйекте, осы маңға «Луна-16» әкелген ай топырағының үлгілері оралды.

Уикипедияның дерегінше, Байқоңыр ғарыш айлағы оңтүстік-батыста 400 км жерде; біздің есебімізше түзу сызықпен шамамен 390 км. Ғарыш бағытын құрастырсаңыз, Байқоңыр бетін қараңыз. Қаламен ғарышкерлер Петр Климук пен Сергей Жуков та байланысты.

Жезқазғаннан табиғатқа қайда баруға болады

Басты табиғи мақсат — қаланың солтүстік-батысындағы Ұлытау таулары: олардың беткейлерінен Қара Кеңгір мен оның салалары — Сарыкеңгір, Жыланды және Жезді бастау алады. Қазақша Уикипедияның дерегінше, Ұлытаудың биіктігі 1 195 м. Толығырақ — Ұлытау бетінде.

Ұлытау үшін Жезқазған — ең жақын ірі қала, кестедегі қалған бағыттың бәрі бір күндік серуен емес, жеке сапар. Түзу сызықпен есептелген қашықтық нақты жол қашықтығынан аз; Ұлытауға дейінгі жолдың жай-күйін растай алмадық.

Қала шөл мен шөлейттің шартты шекарасында, Бетпақдаланың солтүстік-батыс шетінде орналасқан. Жусан мен селеу өседі, қасқыр, қарсақ, суыр, саршұнақ пен қосаяқ мекендейді, анда-санда киік пен жабайы шошқа кездеседі. Қазақша Уикипедияның дерегінше, өңірде сүтқоректілердің 60 түрі және құстардың 200-ге жуық түрі бар. Алыстағы Балқаш Жезқазғаннан барғанда бірнеше күндік экспедицияға айналады.

Кеңгір су қоймасы: даладағы су, бірақ жағажай емес

Аумағы 37 км² Кеңгір су қоймасы — қаланың басты су айдыны, оңтүстікте Жезді су қоймасы да бар. Кеңес заманында Кеңгірдің жағасында шипажай-профилакторий салынған, ал Сарысу мен Жезді өзендерінде балық аулау дамыған.

Су туралы жаңа деректер табу қиын. Ағылшынша Уикипедия сілтеме жасайтын материалдарға сәйкес (шамамен 2020 жыл), су қоймасының суы ластанудың 5-ші, ең жоғары класына жатады, ал Қазгидромет қаладағы ауаның ластануын өте жоғары деп бағалаған. Зауыттар қаланың оңтүстігінде, батысында және шығысында орналасқан, ең жақыны 500 м жерде; шығыс және оңтүстік аудандар көбірек зардап шегеді. Сонымен бірге шығарындылар азайған: 2012–2016 жылдары 33,7%-ға.

Практикалық қорытынды: суды тамашалауға болады, бірақ оның сапасы туралы жаңа деректерсіз шомылуды жоспарламаңыз.

Жезқазғанға қашан барған жөн

Ең қолайлы уақыт — мамыр, маусым және қыркүйек: жылы, құрғақ және шілдедегідей аптап жоқ. Климаты күрт континенттік, шөлейтті, көктемі қысқа, күзі ұзақ әрі құрғақ, өңірде шаңды дауыл жиі болады.

Сандар — метеостанция бақылаулары емес, қала маңындағы теңіз деңгейінен 361 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары. Мамырда күндізгі орташа ең жоғары температура шамамен 23,7 °C, түнде шамамен 9 °C — Ұлытауға баруға жақсы уақыт. Шілдеде күндіз орта есеппен 30,8 °C, ал Уикипедияның дерегінше, ыстықтың рекорды 1988 жылдың маусымында 43 °C болған. Қыркүйек (күндіз 21,9 °C) қайтадан жайлы, қазанда күндіз шамамен 12 °C, ал түндері нөлге жақын.

Қыста қаңтарда күндіз шамамен −8,6 °C, түнде шамамен −16,2 °C; Уикипедияның дерегінше, абсолютті минимум 1951 жылдың ақпанында −41,1 °C болған. Жауын-шашын аз — жылына шамамен 200 мм, ең құрғақ ай тамыз (10,1 мм). Далада бұл жазда шаң мен көлеңкенің жоқтығын білдіреді.

Жезқазғанға қалай жетуге болады

Жезқазғанға пойызбен, тас жолмен жетуге немесе ұшақпен ұшып келуге болады: қалада әуежай бар. Орысша Уикипедияның дерегінше, Астанамен, Алматымен, Қарағандымен және Қызылордамен тікелей теміржол қатынасы бар. Пойыздар мен рейстердің кестесі мен жиілігін растай алмадық.

Көлікпен: E018 тас жолы Қарағандыға, E123 Қызылорда мен Арқалыққа апарады. Уикипедияның дерегінше, жолмен Сәтбаевқа дейін 24 км, Арқалыққа дейін 333 км, Қызылордаға дейін 424 км, Қарағандыға дейін 535 км. Астанаға дейін түзу сызықпен шамамен 464 км.

Батысқа қарай Жезқазған — Бейнеу желісі тартылған; оның Сексеуілге дейінгі бөлігінің ұзындығы 517 км. Дереккөздегі күндер әртүрлі: қозғалыс 2014 жылғы 22 тамызда салтанатты түрде ашылған, ал сол мақаланың өзінде желі 2015 жылы пайдалануға берілген делінеді.