Орал көрікті жерлері: казактардың Курени ауданы, Пугачёв іздері және қала түбіндегі Алтын Орда

Оралдың басты көрікті жерлері оның тарихымен байланысты: казактардың Курени ауданы, XVIII ғасырдың ортасында салынған Михайло-Архангельский соборы, Пугачёв қаланы қоршауда ұстаған, ал Пушкин көтеріліс туралы деректер жинаған жерлер. Қаладан 10 км жерде Алтын Орда дәуірінің Жайық қалашығы қазып ашылған. Қаланы аралауға бір-екі күн жетеді. Ең қолайлысы — мамыр немесе қыркүйекте бару.

Оралда не көруге болады: қысқаша тізім

Бағыттың өзегі — Жайық пен Шаған арасындағы түбектегі ескі қала. Яицкий городок дәл осы жерде 1613 жылы негізделген. Төменде сенімді деректері бар орындар мен жергілікті жерде тексерген жөн нәрселер жинақталған.

Бағыт үшін бұдан шығатын қорытынды қарапайым: ең басты нәрселердің бәрі ескі орталықта, оларды бір күнде жаяу аралап шығуға болады. Екінші күнді қалашыққа немесе доппен хоккей (бенди) матчына арнауға болады. Ағылшынша Уикипедияға сүйенсек, бенди — қаладағы басты спорт түрі. «Ақжайық» клубы «Юность» стадионында Ресейдің деңгейі бойынша екінші дивизионында ойнайды.

Курени және казактардың Оралы

Курени — Оралдың тарихи өзегі: 1613 жылғы көшуден кейін қала Яик пен Шаған арасындағы түбекте негізделді, аудан әлі күнге дейін казактардың атауымен аталады. Яицкий городок алғаш рет 1584 жылы аталады, ол кезде ол Орешное шатқалында тұрған. 1613 жылы ноғайлар қаланы талқандағаннан кейін оны өзен бойымен 50 км төмен, қазіргі орнына көшірді.

Қазақша Уикипедия қаланың ең көне бөлігі Михайло-Архангельский соборының оңтүстігінде болғанын нақтылайды. XVIII ғасырдың басында үйлер Жайықтың бұрынғы арнасы — Старица мен Шаған бойымен созылып жатқан. Қала талай рет өртенген: 1739, 1751, 1821 және 1879 жылдары. 1879 жылғы 29 сәуірдегі өрт бірнеше сағат ішінде қаланың шамамен үштен екісін жойды. Сондықтан ескі құрылыстың қаншалықты сақталғанын жергілікті жерде тексерген жөн.

Мұнда тұрғындар балықпен, бақшамен және малмен күн көрген. Басты табысты қызыл балық берген: бекіре мен шоқырды қыста мұз үстінен сүңгімен ұстаған, көктем мен күзде бударка қайықтарынан аумен аулаған. Қалада Татар слободасы болған. Оның баспаханаларында қазақ тіліндегі алғашқы газеттер басылған.

Пугачёв, Пушкин және Даль: осында келуге себеп болатын тарих

Орал Пугачёв тарихымен тығыз байланысты. Яик казактары 1773–1775 жылдардағы көтерілістің өзегіне айналды. Көтеріліс басылғаннан кейін II Екатерина қаланың да, өзеннің де атын өзгертті.

Ағылшынша және қазақша Уикипедия атауды өзгерту туралы жарлықты 1775 жылғы 15 қаңтармен белгілейді. Қазақша нұсқа қаланы «1774 жылға дейін» Яицкий городок деп атайды, орысша нұсқа — «1775 жылға дейін». Михайло-Архангельский соборы маңындағы бекіністің қоршауын болашақ мысалшы Иван Крылов бала кезінде бастан өткерген. Оның әкесі гарнизонның командирлерінің бірі болған.

Пушкин 1833 жылдың күзінде «Пугачёв тарихы» үшін келіп, Пугачёвты жеке білген казактармен сөйлесті. Әйеліне жазған хатында ол атаманның үйіндегі екі түскі асты және жаңа ғана алынған уылдырықты еске алған. Даль сол жылы 12 аптада казак станицалары мен қазақ ауылдарын аралап, ән мен аңыздарды жазып алған. Пугачёв қалаға қарай жорығын Жайық бойымен 85 км төмендегі Бударин станицасынан бастаған.

Жайық қалашығы: қаладан 10 км жердегі Алтын Орда

Орал маңындағы ең көне орын — Свистун биіктігіндегі, қазіргі орталықтан шамамен 10 км жердегі XIII–XIV ғасырлардың Алтын Орда қаласы. Қазба жұмыстары қоныстың ірі болғанын көрсетті. Мұнда тұрғын қоныс-жайлар, шаруашылық құрылыстары, кірпіш күйдіретін пештер, хаммам моншасы және екі үлкен кесене табылды.

«Жайық» атауы шартты: археологтар оны өзеннің қазақша атауы бойынша берген. Алтын Орда, кейін Ноғай Ордасы құлдырағанда қала қаңырап бос қалды. Қалашыққа еркін баруға бола ма, қазылған нысандардың қайсысы бүгін көрінеді — мұны растай алмадық. Сапар алдында мұны қалада нақтылаған дұрыс.

Қазақша Уикипедия Орал орнында одан әлдеқайда бұрын скифтердің, ғұндардың, аварлардың, печенегтердің және қыпшақтардың тұрақтары болғанын қосады. Шағын қорымдар мен қорғандар әлі де кездеседі.

Оралға қашан бару керек

Ең қолайлысы — мамыр мен қыркүйек: күндіз орта есеппен 21–24 °C шамасында, түндер салқын, бірақ аязсыз. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 37 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары. Бұл модельдік мәндер, нақты температура өзгеше болуы мүмкін.

Ағылшынша Уикипедия жергілікті жазды бұл ендік үшін өте ыстық деп атайды, ал қысы еуропалық климатқа қарағанда Еуропаның шығысындағы континенттік климатқа жақын. Жыл бойы жауын-шашын аз: айына 18–36 мм, ең азы шілдеде. Ыстықта Курениді таңертең және кешке аралаған жөн. Қыста орталықтағы серуенді қысқа еткен дұрыс.

Қалай жетуге болады және одан әрі қайда бару керек

Оралға ұшақпен немесе пойызбен жетуге болады. Мәншүк Мәметова атындағы халықаралық әуежай қаладан 12 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Темір жол мұнда 1894 жылы келді, Орал әлі күнге дейін Еуропадан Сібірге баратын жолдағы ірі торап болып қала береді.

Табиғатқа сапар шегуге база ретінде Орал ыңғайсыз: ең жақын ірі табиғи орындар алыс.

Жолмен жүргенде қашықтық бұдан да көп болады. Сондықтан Оралды бір-екі күндік жеке қалалық сапар, ал Маңғыстауды бөлек бағыт ретінде жоспарлаған жөн. Егер бәрібір батысқа бара жатсаңыз, Маңғыстаудағы Форт-Шевченконы көріңіз: оған дейін түзу сызықпен шамамен 751 км.

Су іздегендер қаладан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км жердегі облыстың ең үлкен көлі Шалқарға барады.