Шымкенттің көрікті жерлері және қаладан Оңтүстік Қазақстанға сапарлар

Шымкенттің басты көрікті жерлері орталықта шоғырланған: Шым-Қала қалашығы, XIX ғасырдың соңындағы мешіті бар Ескі қала, Кең баба орнындағы Жапон саябағы және тұрғын үйлердегі кеңестік мозаикалар. Қаланы аралауға бір-екі күн жетеді. Қалған уақыт Сайрамға, Сарыағашқа және Түркістанға сапарларға кетеді. Шым-Қала цитаделі бойынша толық ақпарат бөлек бетте.

Ескі қала мен Шым-Қала: бір күндік бағыт

Сапарды Wikivoyage «1 шақырымдағы 25 ғасыр» деп сипаттайтын қысқа жаяу серуеннен бастаған жөн. Тікбұрышты кеңестік құрылыстың ортасындағы бұрынғы Ленин алаңына, қазіргі Әл-Фараби алаңына шығып, арықты кесіп өтесіз де, қисық көшелі Ескі қалаға кіресіз. Әрі қарай — ескі мешіт пен қалашық төбесі.

Шым-Қала қалашығы — талай рет қиратылып, қайта салынған бұрынғы цитадель. Қазір онда мұражай мен археологиялық экспозициялар бар. Wikivoyage мәліметінше, төбедегі қазба кезінде зороастризм ғұрыптарымен байланысты қалың күл қабаты табылған. Қаланың жұлдыз тәрізді жоспары да осы төбені көрнекі орталық етіп, соның айналасында қалыптасқан.

Өңірлік мұражай мен хайуанаттар бағы Бәйдібек би бойында орналасқан, ал Шым-Қала мен мешітке Ескі қаладан жаяу жетуге болады.

Саябақтар, мозаикалар мен муралдар: кеңестік және бүгінгі Шымкент

Қаланың екінші қабаты — кеңестік, ол тікелей қасбеттерден көрінеді. Wikivoyage үш ірі мозаиканы атап өтеді: № 9 мектеп ғимаратындағы ертегі мозаикасы (Қазыбек би көш., 40), колледждегі оқу тақырыбындағы мозаика (Жангелдин көш., 17) және тұрғын үйдегі Ленин бейнеленген мозаика (Қабанбай батыр көш., 12). Жарқымбеков көшесі, 16а мекенжайындағы тұтас кварталды жергілікті суретші муралдармен безендірген — оларды айналып аралайды.

Кен-Баба саябағы бір кездері собор саябағы болған, ал кейбір емендердің жасы 100-ден асады. 2026 жылғы 19 маусымнан оның орнында 2,3 га Жапон саябағы жұмыс істейді: аттракциондары бар ескі сипаттамалар ескірген. Цитадель жанында Тәуелсіздік саябағы жатыр, ал ұзақ серуенге дендросаябақ жарайды. Абай саябағы — қайта жөнделген үлкен кеңестік саябақ, бірақ Wikivoyage дерегінше, орындықтары аз. «Қызғалдақ» субұрқағы Тәуке хан мен Момышұлы көшелерінің қиылысында орналасқан.

Ленин ескерткішін бұрынғы орталық алаңнан бұрынғы қорғасын зауытының жанындағы тыныш саябаққа көшірген. 1930-жылдары салынған бұл зауыт кеңестік қорғасынның 70 %-ын берген. Балқыту 2012 жылы тоқтатылды, ал ағылшынтілді Уикипедия сілтеме жасайтын 2026 жылғы зерттеу Шымкенттің қорғасын-мырыш өндірісінің қождарын Орталық Азиядағы ең ластанған металлургиялық алаңдардың қатарына жатқызды.

Шымкенттің жасы қанша: дереккөздер әртүрлі

Қаланың нақты негізі қаланған жылы жоқ, мұны дереккөздердің өзі көрсетеді. Алғашқы жазба дерек — Шараф ад-Дин Йаздидің «Зафарнамасында» (1425): 1365–1366 жылдары Темір өз керуенін Сайрам маңындағы Шымкент елді мекенінен тапқан. Дәл осы жылдар қаланың туған жылы саналады.

Сапар үшін мұның мәні біреу: Шым-Қалада қираған «көне қаланы» емес, қазба орнын көресіз. Ортағасырлық қабат көршілес Сайрам мен Түркістанда тереңірек ашылған. 1914 жылы қаланың атауы Черняев болып өзгертілді, 1924 жылы бұрынғы аты қайтарылды, ал орыс тіліндегі «Шымкент» жазылуы 1992 жылы бекітілді.

Қашан бару керек: шілде емес, көктем мен күздің басы

Ең жайлы кезең — сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан. Төменде 517 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализі бойынша есептелген климаттық нормалар берілген, бұл метеостанция деректері емес.

Шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура шамамен 34 °C, тамызда 33 °C, жаңбыр жоқтың қасы: айына 4–6 мм. Бұл кезде Ескі қала бойынша жаяу серуенді таңертеңге және кешке ауыстырған дұрыс. Көктем, керісінше, ең ылғалды маусым: наурыз бен сәуірде 84 мм-ден жауын түседі. Қыста күндіз шамамен 5–7 °C, түнде −4…−5 °C-қа дейін төмендейді, қар жауады, бірақ жаңбырмен араласып келеді.

Сапарды соларға қарай жоспарлауға тұрарлық екі күн бар. Wikivoyage мәліметінше, наурыздың соңындағы Наурызды мұнда елдегі ең ауқымды мерекелердің бірі ретінде тойлайды, басты шаралар қаланың солтүстігіндегі ипподромда өтеді. Шымкент марафоны әдетте қыркүйектің екінші жексенбісінде өтеді.

Шымкент тірек нүкте ретінде: Сайрам, Сарыағаш және Түркістан

Қала оңтүстікті аралауға ыңғайлы тірек нүкте: одан Ташкент пен Алматыға баратын A2 тас жолы және Ақтөбеге баратын M32 тармақталады. Ең жақыны — Сайрам, ағылшынша Уикипедия бойынша шығысқа қарай 10 км жерде; Жібек жолының сауда қаласы ретінде оны бір кездері шымкенттік керуен-сарай күзеткен. Батысқа қарай Ордабасы төбесіне, солтүстікке қарай Ақмешіт үңгірі мен Бәйдібек ата кесенесіне, шығысқа қарай Қасқасу шатқалына барады.

Түзу сызықпен өлшенген қашықтық жол бойындағыдан қысқа, уақытты қормен жоспарлаңыз. Сайрамға жарты күн жетеді, Түркістанға бөлек күн керек. Уикипедия дерегінше, жергілікті компаниялар маңайдағы тауларға да апарады; қорғасын кені өндірілген Қаратау жотасы жақын жерде, бірақ ол жаққа баратын бағыттарды біз растай алмадық.

Қалай жетуге және қала ішінде қалай жүруге болады

Ең оңайы — ұшақпен немесе пойызбен. Халықаралық әуежай 1932 жылы ашылған, ол орталықтан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан; Қазақстан ішіне, сондай-ақ Дубайға, Мәскеуге, Стамбұлға рейстер бар. Шымкент вокзалы Алматымен, Қарағандымен, Көкшетаумен, Петропавлмен және Түркістанмен байланысқан, жүрдек пойыздар Tulpar Talgo құрамдарымен қатынайды.

Уикипедия бойынша Алматы шығысқа қарай шамамен 690 км жерде. Wikivoyage-тің ескі деректері бойынша (2012), ол жақтан түнгі автобустар шамамен 12 сағат жүрген. 2019 жылғы деректерге сәйкес, Ташкенттен күніне бес автобус қатынаған, жолда шамамен 4,5 сағат. Қалааралық автобустар орталықтан 5 км жердегі «Самал» автовокзалына келеді.

Қала ішінде газбен жүретін автобустар мен маршруттық таксилер қатынайды, саябақтарда жалға берілетін электросамокаттар бар. Жаяу жүруді уақыт қорымен жоспарлаңыз: шағынаудандар картада кварталдарға ұқсайды, бірақ көбіне төрт есе үлкен.

Шымкент Өзбекстанға жолда жатыр: пойыз бен өткелдер Алматы – Ташкент бетінде талданған.