Семейдің көрікті жерлері: бұрынғы Семипалатинскіде не көруге болады

Семейдің басты көрікті жерлері: Абай мен Достоевскийдің әдеби мұражайлары, ескі бекіністің Ямышев қақпасы, Ертіс үстіндегі аспалы көпір және ядролық сынақ құрбандарына арналған «Өлімнен де күшті» мемориалы. Қала орталығын бір-екі күнде аралап шығуға болады. Табиғатқа саяхаттау үшін Семей онша қолайлы емес: одан ең жақын ірі табиғи орындарға дейін жүздеген шақырым.

Семейде бір-екі күнде не көруге болады

Басты нысандардың барлығы дерлік орталықта және Ертіс бойында шоғырланған, сондықтан қаланы бір күнде жаяу аралап, екінші күнді мұражайларға қалдыруға болады. Кестеде маршрутқа қосуға тұрарлық орындар мен олар туралы белгілі мәліметтер берілген.

Уақыт аз болса, көпір мен Полковник аралынан бастаңыз: мемориал мен биоорталық қатар тұр. Содан кейін мұражайлардың бірін таңдаңыз. Wikivoyage дерегінше, көпір әсіресе кешке жарық түскенде және қыста өзен үстінен бу көтерілгенде әсерлі көрінеді. Сол жерде орталық саябақ едәуір қараусыз қалған деп сипатталған, сондықтан әдейі соған бару қажет емес.

Семей мұражайлары: Абай, Достоевский және Невзоровтар отбасы

Әдебиетке қызығатын болсаңыз, Семейге келудің басты себебі — мұражайлар. Абай Құнанбаев осы қалада оқып, өмір сүрген. 1854–1859 жылдары мұнда Ф. М. Достоевский жер аударылып тұрды: ол Семипалатинскіде «Дядюшкин сон» және «Село Степанчиково и его обитатели» шығармаларын жазып, «Записки из Мёртвого дома» кітабының үстінде жұмыс істеді.

Достоевский мұражайы 1971 жылғы 7 мамырда ашылды. Ағылшын Уикипедиясының дерегінше, жазушының жеті мұражайының ішінде Ресейден тыс жерде тұрғаны тек осы. Wikivoyage мұражайдың Достоевский 1857–1859 жылдары тұрған үйде орналасқанын нақтылайды. Жер аударылып жүрген кезінде ол Семёнов-Тянь-Шанскиймен, Шоқан Уәлихановпен және Потанинмен кездесті. Экспозиция орыс немесе қазақ тілін білетіндерге арналған.

Wikivoyage Невзоровтар отбасының мұражайын Қазақстандағы ең ірі көркемсурет мұражайы деп атайды, оның қорында 3 500-ден астам туынды бар.

Бұл мұражайлардың өз деректері емес, жолсілтеменің мәліметі, сондықтан сапар алдында тексерген жөн. Осы кесте бойынша дүйсенбі мен жексенбі — қолайсыз күндер: дүйсенбіде Абай мен Невзоровтар мұражайлары, жексенбіде Достоевский мен Невзоровтар мұражайлары жабық.

Бекініс, Алаш және жаңа атау: қалада көрінетін тарих

Семей шекаралық бекіністен өсіп шыққан, бұл тарихтың іздері қала картасында әлі де байқалады. Бекіністі 1718 жылы воевода Василий Чередов негізін қалаған. Кейін оны 18 км жерге көшірген: орыс Уикипедиясы алғашқы бекініс қазіргі қаладан Ертіс бойымен 18 км төменірек тұрғанын жазады, ал ағылшын Уикипедиясы көшірілген жылды 1778 жыл деп атап, себебі ретінде көктемгі тасқынды көрсетеді. Алғашқы бекіністің орны қазір «Ескі Бекініс» деп аталады. Wikivoyage дерегінше, 1718 жылы негізі қаланған бекіністен қалғаны тек қақпа.

Семипалатинск атауы жақын маңда қирандылары тұрған жеті қалмақ будда ғибадатханасынан шыққан. 1734 жылы тарихшы Миллер оларды жартылай қираған күйде сипаттаған, ал 1816 жылғы сипаттамада олар енді аталмайды.

Сол жағалаудағы Жаңасемей ауданы 1917–1927 жылдары «Алаш қаласы» деп аталған. Орыс Уикипедиясының дерегінше, мұнда Алаш автономиясының уақытша халық кеңесі орналасқан. 1903 жылы қалада мұғалімдер семинариясы ашылып, онда Мұхтар Әуезов пен Қаныш Сәтбаев оқыған. Қаланы Қазақстан футболының отаны деп атайды. Жергілікті «Елімай» командасы Премьер-лигада орталықтағы, көпір маңындағы 8 000 орындық «Спартак» стадионында ойнайды, маусым наурыздан қарашаға дейін созылады.

2007 жылы қаланың атауы Семей-Тау жотасының құрметіне Семей болып өзгертілді. Атауды ауыстырудың себебі ретінде ескі атаудың ядролық полигонмен берік байланысы көрсетілді.

Полигон: саяхатшыға не білу керек

Семей ядролық полигоны қаланың өзінде емес, одан батысқа қарай далада орналасқан. Дереккөздер қашықтықты әртүрлі көрсетеді: орыс Уикипедиясы — 130 км, ағылшын Уикипедиясы — 180 км, Wikivoyage — шамамен 150 миль. КСРО-дағы ядролық қарудың алғашқы сынағы мұнда 1949 жылғы 29 тамызда өткізілді. Ағылшын Уикипедиясының дерегінше, 1989 жылға дейін полигонда 456 сынақ жасалған. Оны 1991 жылы «Невада — Семей» қозғалысының шерулерінен кейін жапты.

Ағылшын Уикипедиясының мәліметінше, полигон маңындағы ауылдарда онкологиялық аурулар мен туа біткен ақаулардың жоғары деңгейі тіркелген. Қала қонағы үшін бұл ең алдымен Полковник аралындағы «Өлімнен де күшті» мемориалы еске салатын тарих. Бұрынғы полигон аумағына баруға бола ма, болса қандай шартпен, біз растай алмадық. Тексерілген ақпаратсыз ол жаққа барудың қажеті жоқ.

Семейге қашан бару керек

Сапарға көктемнің соңы, жаз және күздің басы жақсы келеді. Мұнда қыс ұзақ әрі аязды. Төменде 183 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализі бойынша климаттық нормалар берілген. Бұл метеостанция бақылаулары емес, есептік деректер.

Маусымнан тамызға дейін күндіз орта есеппен 27–28 °C, түнде 15–17 °C болады — жағалау мен аралдарды серуендеуге қолайлы ауа райы. Мамыр мен қыркүйек салқынырақ, күндіз шамамен 20–21 °C. Шілде — ең ылғалды ай, шамамен 44 мм жауын-шашын түседі, қалған айларда азырақ. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндізгі ең жоғары температура −8-ден −11 °C-қа дейін, түнде шамамен −16…−20 °C. Ағылшын Уикипедиясының дерегінше, абсолютті рекордтар — 1910 жылғы қарашадағы −48,6 °C және 2002 жылғы тамыздағы 42,5 °C. Метеостанциялардың 35 қыстағы бақылауы бойынша Семей Өскемен және Павлодармен бірге −40 °C-қа Қазақстанның басқа қалаларынан жиі түседі (аяз картасын қараңыз). Қыста қалаға мұражайлар үшін келуге болады, бірақ далада ұзақ серуендеу қиынға соғады.

Қалай жетуге болады және ары қарай қайда бару керек

Семейге ұшақпен, пойызбен немесе көлікпен жетуге болады. Wikivoyage-тің 2025 жылғы наурыздағы дерегі бойынша, әуежай (коды PLX) Алматы мен Астанадан келетін рейстерді қабылдайды. Қала Түрксіб бойында тұр: Алматыға, Павлодар арқылы Астанаға, Новосибирск пен Барнаулға пойыздар қатынайды. Семей арқылы М38 Омбы — Майқапшағай тас жолы өтеді. Орыс Уикипедиясының мәліметінше, Ресеймен шекаралық өткелге дейін 125 км.

Жолмен жүргенде қашықтық түзу сызыққа қарағанда ұзағырақ болады. Қала маңында және облыста таспа тәрізді қарағайлы орман өседі, бірақ оған қалай жетуге болатыны туралы толық мәлімет таппадық. Ірі табиғи орындар бұл жерден алыс: Зайсан көлі — түзу сызықпен шамамен 383 км, Алтайдағы Рахман қайнарлары — шамамен 459 км, Балқаш — шамамен 583 км. Сондықтан Семейді табиғатқа бір күндік сапарлардың базасы емес, жеке аялдама ретінде қарастырған дұрыс.

Қаладан 180 км жерде Абайдың үй-мұражайы мен Абай, Шәкәрім кесенелері бар Жидебай орналасқан.