Өскеменнің көрікті жерлері: қалада не көруге болады және табиғатқа қайда бару керек

Өскеменнің басты көрікті жерлері су жағасына топтасқан: Ертіс пен Үлбінің тоғысындағы Стрелка, жағалау, храмдар және бұрынғы бекініс көшелері. Қаланы бір-екі күнде аралап шығуға болады, ал одан ұзақ аялдайтындар Кенді Алтайға және Зайсан көліне сапарға шыға алады. Келуге қолайлы уақыт — маусымнан қыркүйекке дейін.

Стрелка мен жағалау: қаламен танысуды неден бастау керек

Танысуды Ертіс пен Үлбінің арасындағы мүйіс — Стрелкадан бастаған жөн. Дәл осы жерде 1720 жылғы 30 тамызда майор Иван Лихаревтің жасағы бекініс сала бастаған, сондықтан бұл күн қаланың негізі қаланған күні саналады. Қазір Стрелкада Ұлы Отан соғысының мемориалы тұр, ал кешкісін мұнда серуендейтін адам көп.

Стрелкаға Ертіс жағалауы апарады — бұл күн батарда су жағасында отыру әдетке айналған серуен аймағы. Стрелка маңында Андреев кафедралдық соборы мен сәулет ескерткіші ретінде тіркелген Қасиетті Троица храмы орналасқан. Бұлар жұмыс істеп тұрған храмдар, сондықтан оларға лайықты киіммен кіріп, құлшылыққа кедергі жасамаңыз.

Қала тұсындағы судан Комсомол, Пионер, Атаман және Лопатино аралдары көтеріліп тұр. Олардың әрқайсысында серуенге арналған инфрақұрылым бар-жоғын біз нақтылай алмадық.

Мұражайлар мен саябақтар: қалада күнді қайда өткізуге болады

Егер қалаға бір толық күніңіз болса, ол екі мұражай мен бір саябаққа жетеді. Төмендегі жұмыс уақыты Wikivoyage-тен алынған және 2021 жылдың ақпанында жаңартылған, сондықтан бармас бұрын оны тексеру керек.

Өлкетану мұражайында сейсенбі — демалыс күні, Этнопаркте — дүйсенбі: қысқа сапарда мұны аңғармай қалу оңай. Wikivoyage Этнопаркті ашығын айтып «сәл китчке бейім» деп атайды және оған жазда баруға кеңес береді: қыста онда оңай тоңып қаласыз.

Кешкісін орыс және қазақ труппалары ойнайтын Жамбыл атындағы облыстық драма театрына баруға болады. Қыста қала хоккеймен тыныстайды: Борис Александров атындағы Спорт сарайында «Торпедо» ойнайды, Ник Антропов пен Евгений Набоков осы клубтан шыққан.

Ескі қала: бекініс пен көпес көшелерінің іздері

Қаланың ескі бөлігі бекініс кезінде-ақ салынған түзу көшелер торын сақтап қалған. Алғашқылары Ильин, Троица, Үлкен және Андреев көшелері болды. Олар Үлбіні бойлай созылып, оларды Тұз, Бекініс, Мешіт және Собор тұйықтары қиып өтетін.

Революцияға дейін қазіргі Киров пен Горький көшелері және Киров саябағы маңындағы орталық сауда аймағы болған: мұнда базар алаңы, жыл сайынғы жәрмеңке және көпестердің тас дүкендері болды. Википедия бойынша, мұндай ғимараттардың бірнешеуі Киров пен Горький көшелерінде сақталған. Сол жерде бекіністегі каторга түрмесінің құрылыстары да бүгінге жеткені айтылған. Олардың келушілерге ашық-жабығын біз нақтылай алмадық.

1897 жылы қалада 8 958 адам тұрып, екі шіркеу болған. 2023 жылдың басында халық саны 372 694 адам болды, Wikivoyage шамамен 350 мың деп көрсетеді. Өскемен деген қазақша атау — орысша атаудың қазақша түрі, қала мөрінде екі нұсқа да жазылған.

Өнеркәсіптік Өскемен: СЭС, шлюз және экология

Қала кеңес заманынан бері түсті металлургия орталығы болып қала береді, мұны зауыттардан ғана емес, басқа нәрселерден де байқауға болады. Өскемен СЭС-і алғашқы тогын 1951 жылдың желтоқсанында берді. Ағылшын тіліндегі Википедия бойынша, Аблакетка маңындағы шлюз — әлемдегі ең биік шлюз: ол кемелерді Ертістегі бөгетті айналып, 40 м-ден астам биіктік айырмасымен өткізеді.

Өнеркәсіптің сапар алдында білген жөн кері жағы да бар. Ағылшын тіліндегі Википедия қаланы жиі Қазақстандағы ең ластанған қалалардың бірі деп атайтынын жазады: ауадан шамамен 170 ластаушы құрамдас табылады, топырақта радиоактивті аномалиялар мен ауыр металдар бар учаскелер кездеседі. 1990 жылы Үлбі зауытының бериллий өндірісіндегі апат қала үстіне улы бұлт шығарды.

Турист үшін практикалық қорытынды біреу, оны Wikivoyage жасайды: қала шегінде Ертіс жағасында балшық ваннасын қабылдамаған жөн. Бұл қысқа қалалық серуенге де, қала сыртына сапарларға да кедергі емес.

Жақын маңдағы табиғат: Өскемен Алтай мен Зайсанға сапар базасы ретінде

Қаланың өзі Кенді Алтайда, Алтай тауларының ең биік нүктесі Мұзтаудан (Белуха) батысқа қарай шамамен 280 км жерде тұр. Мұнан Шығыс Қазақстан табиғатына сапар бастау ыңғайлы, бірақ мұндағы қашықтықтар үлкен.

Барлық сандар — түзу сызықпен алынған қашықтық, жол едәуір ұзағырақ болады. Сондықтан Зайсан мен Рахманов бұлақтары жарты күндік сапар емес, кемінде бір түнейтін жеке сапар. Оларға апаратын жолдардың жайы мен тұрақты көліктің бар-жоғын біз нақтылай алмадық.

1720 жылы Лихарев экспедициясы Зайсан көліне дейін жетті, бірақ Қара Ертіспен әрі қарай жүруге жоңғар жасағы мен таяздық жол бермеді. Экспедиция кері бұрылды, ал сол жылдың күзінде Ертіс пен Үлбінің тоғысында бекініс салынды.

Өскеменге қашан бару керек

Сапарға маусымнан қыркүйекке дейінгі айлар қолайлы, ал мамыр мен қыркүйек ыстықсыз табиғатқа шығуға жақсы. Төмендегі сандар — ERA5 реанализі бойынша 290 м биіктіктегі тор нүктесі үшін 2011–2020 жылдардың орташа көрсеткіштері. Бұл метеостанция деректері емес, ал қала маңындағы тауларда айтарлықтай салқынырақ болады.

Климаты күрт континенттік. Қаңтарда күндіз орта есеппен шамамен −10 °C, түнде шамамен −18 °C, ал Википедия бойынша рекордтық минимум −49 °C болған. Қазақстанның аяз картасы бойынша қаланың метеостанциясы −40 °C пен одан төменін 18 қыстың 12-сінде тіркеген — бұл басқа облыс орталықтарының бәрінен жиі. Жазда керісінше: шілдеде күндіз шамамен 27 °C, рекорд +43 °C-қа жеткен. Шілде — ең жаңбырлы ай, шамамен 70 мм жауын-шашын түседі. Қазан мен қараша да ылғалды, қарашада күндіз шамамен 0 °C болады.

Wikivoyage бойынша, қыркүйекте маңайдағы ауылдардан сатушылар жиналатын бал жәрмеңкесі өтеді. Алтай балы — облыстың атағын шығарған өнім.

Қалай жетуге және қала ішінде қалай жүруге болады

Өскеменге ұшақпен, пойызбен немесе түнгі автобуспен жетуге болады. Қалада халықаралық әуежай бар. Wikivoyage деректері бойынша, Алматыдан рейстерді Air Astana мен SCAT орындайды, ал SCAT сондай-ақ Семейге және Моңғолиядағы Баян-Өлгийге ұшады. Кестені алдын ала тексерген жөн.

Алматы мен Астанадан пойыздар күн сайын жүреді және жолда шамамен 19–24 сағат болады. Алматыдан автобустар «Сайран» автовокзалынан шығып, түні бойы жүреді. Қай автовокзал басты екені туралы дереккөздер әртүрлі айтады. Википедия Новошкольная көшесіндегі Спорт сарайы жанындағы вокзалды атайды, одан Красноярск сияқты Ресей қалаларын қоса алғанда, 35-тен астам бағыт бойынша автобустар шығады. Wikivoyage Абай көшесіндегі автовокзал туралы жазады. Википедия бойынша, Астанадан қалаға дейін 947 км.

Қала ішінде трамваймен жүру ыңғайлы: Өскеменде 4 желі бар, алғашқы кезегі 1960 жылы ашылған. Автобустар да қатынайды. 2024 жылдың қыркүйегінен бастап қалада барлық қазақстандық операторлардың 4G байланысы бар, бірақ қалаға кіре берістегі трассаларда байланыс тұрақсыз.

Қаладан 85 км жерде Ұлан ауданының гранит таулары арасындағы бес көл, Сібе көлдері жатыр.