Қызылорданың көрікті жерлері және қаладан Байқоңырға, Аралға, Сырдарияға сапарлар

Қызылорданың көрікті жерлерін бір-екі күнде аралап шығуға болады: 1878 жылғы Айтбай мешіті, 1896 жылғы Свято-Казан шіркеуі, 1905 жылғы вокзал, облыстық музей және Сырдария жағалауы. Қаланы курорт деп айту қиын. Бұл — Қазақстанның батысы мен оңтүстігін жалғайтын темір жол торабы, осы жерден Аралға, Байқоңырға және Сырдария бойындағы ежелгі қалаларға аттанады.

Қызылордада не көруге болады: қысқаша тізім

Қызылордадағы ең басты нысандар — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ғимараттар және орталықтағы ескерткіштер. Олардың көбі вокзалдан алыс емес: Wikivoyage мәліметінше, көрікті жерлердің бір бөлігіне вокзалдан жаяу жетуге болады.

Кестедегі даталар жарты күндік бағыт құруға көмектеседі: көне ғимараттар орталықта тұр, ал бөгетке Тасбөгетке барып көру керек. Бұдан бөлек қалада Қорқыт атаға, Жалантөс батырға, Қобыланды батырға, Бұхарбай батырға және Қызылордада туған әнші Батырхан Шүкеновке қойылған ескерткіштер бар. Кешке театрға барғыңыз келсе, қалада Н. Бекежанов атындағы облыстық музыкалық-драма театры жұмыс істейді.

Музейдің жұмыс уақыты мен билет бағасын растай алмадық. Wikivoyage те оларды орнында нақтылауға кеңес береді.

Бес рет атауын өзгерткен қала

Екі ғасыр ішінде Қызылорда Ақмешіт, Перовский форты, Перовск, қайтадан Ақмешіт және Кзыл-Орда деп аталып келді. Қоқан хандығының Ақмешіт бекінісі Қамысқала қонысының орнында тұрған. Іргесі қаланған жыл дереккөздерде әртүрлі: орысша Википедия 1820 жылды атап, 1817 жылды «басқа деректер бойынша» нұсқа ретінде келтіреді, ал ағылшынша және қазақша Википедия 1817 жылды көрсетеді.

Бекіністің орыс әскерлерінің қолына өткен жылы да түрліше берілген: орысша Википедияда 1852 жыл, ағылшыншада — 1853 жыл. 1853 жылдың тамызында форт генерал В. А. Перовскийдің тегімен аталды, ал 1867 жылы Перовск қала мәртебесін алды. 1905 жылы Орынбор — Ташкент темір жолы ашылып, сол кезде әлі күнге дейін тұрған вокзал салынды.

1925 жылы Қазақ АКСР-інің астанасы Орынбордан осында көшіріліп, қала «Қызыл астана» деген мағынадағы Кзыл-Орда атауын алды. 1926 жылы мұнда Қазақ драма театры ашылды. Астананы Алма-Атаға көшіру туралы шешім 1927 жылы қабылданды, бірақ орысша Википедия бойынша іс жүзінде көшу тек 1929 жылы жүзеге асты. Орыс тіліндегі қазіргі «Кызылорда» жазылуы 1997 жылғы 17 маусымдағы жарлықпен бекітілді.

1930–1940 жылдары облысқа көптеген қоныс аударушылар, жер аударылғандар мен депортацияланғандар келді, олардың арасында поляктар, немістер, Приморьеден көшірілген корейлер, Қырым мен Солтүстік Кавказ халықтары болды. Корей қауымы сақталды: Википедия бойынша, 2021 жылдың басында қалада 6 000-ға жуық корей тұрған.

Қала маңындағы Сырдария, тоғайлар мен күріш алқаптары

Қызылорданың айналасындағы табиғат — солтүстік шөлдің ортасындағы Сырдария аңғары. Қала өзен бойымен 10 км-ден астам жерге созылып жатыр. Бұл жерде өзеннің ені 150–200 м, тереңдігі 2–5 м, жағалаудағы жарқабақтар 5–7 м-ге көтеріледі. Өзен кеме жүзуге жарамсыз, тармақтары мен салалары көп. Көктемде ескі арналар суға толып, жаздың соңына қарай тартылып қалады.

Жайылма мен аралдарда тоғайлар өседі — биіктігі 3–7 м тікенді бұталар мен ағаштар. Салалар мен каналдарды бойлай биіктігі 5 м-ге дейінгі қамыс көтеріледі. Айналадағы жердің басым бөлігін суға толтырылған күріш алқаптары алып жатыр: Қызылорда күрішімен танымал, қалада екі күріш зауыты жұмыс істейді. Шығыс пен оңтүстікке қарай 1–5 км жерден биіктігі 2–8 м жоталары бар бекітілген төбешікті құмдар басталады.

Шөлдегі шөп тек көктемде көгереді, ал маусымның басына қарай күйіп кетеді. Күйген жазық емес, көкке оранған даланы көргіңіз келсе, сәуір мен мамырды таңдаңыз. Өзен желтоқсанда қатып, ақпан–наурызда мұзы ериді, сондықтан қыста жағалаудың көрінісі мүлде басқаша.

Қашан бару керек: шілде емес, сәуір, мамыр және қыркүйек

Қызылордаға баруға ең жайлы кез — сәуір, мамыр және қыркүйек. Жазда мұнда ыстық, ал қыста желді әрі суық. Төменде 2011–2020 жылдарға арналған ERA5 реанализі бойынша теңіз деңгейінен 129 м биіктіктегі тор нүктесінің есептік климаттық нормалары берілген. Бұл метеостанция деректері емес, бірақ нүктенің биіктігі қаланың биіктігімен (126–130 м) дерлік сәйкес келеді.

Сәуірде күндіз орта есеппен 21 °C шамасында, түнде 8 °C шамасында. Мамырда күндіз 28 °C шамасында, бұл шөлде көк шөп бар соңғы ай. Маусымнан тамызға дейін күндізгі орташа максимум 33 °C деңгейінде, түнде 20–22 °C шамасында, жауын-шашын айына 3–5 мм. Википедияда жазғы шаңды дауылдар аталады. Қыркүйекте күндіз қайтадан 26 °C шамасында, қазанда 17 °C шамасында.

Қыста желтоқсан–ақпанда орташа максимум нөлге жуық, түнде −9-ден −10 °C-қа дейін, қар аз. Экстремумдар бойынша сандар дереккөздерде әртүрлі. Орысша Википедия облыс үшін абсолютті максимумды +44…+48 °C, минимумды −41 °C деп береді. Ағылшынша Википедия −36,1 °C (1969 жылғы ақпан) және +46,5 °C (2021 жылғы 7 шілде) рекордтарын атайды. Шілдеде серуенді таңертеңге және кешке жоспарлаңыз.

Қызылорда — сапарларға арналған база: Байқоңыр, Арал, Түркістан

Қаланың өзін бір-екі күнде аралап шығады, бірақ көбіне ол өңір бойынша сапарлардың бастау нүктесі болады. Ағылшынша Википедия облыстағы туристерге арналған орындардың қатарында тартылып бара жатқан Арал теңізін, Байқоңыр ғарыш айлағын, Сауран мен Шығанақ қазбаларын және Қорқыт ата мемориалдық кешенін атайды.

Мұндағы барлық қашықтық түзу сызықпен есептелген, жол бойынша одан көбірек шығады. Кестеден басты нәрсе көрінеді: бұл сапарлардың бірде-біреуі жарты күндік қысқа шығуға сыймайды. Байқоңырға алдын ала рәсімдеусіз бару мүмкін емес. Ең оңай нұсқа — Түркістанға немесе Арал қаласына пойызбен бару. Қорқыт ата мемориалына дейінгі қашықтық пен оған апаратын жолды растай алмадық.

Қалай жетуге және қала ішінде қалай жүруге болады

Қызылордаға пойызбен, ұшақпен немесе автобуспен жетуге болады. Қала Қазақстанның батысы мен оңтүстігін байланыстыратын негізгі темір жолдың бойында орналасқан. Пойыздар оны Арал қаласымен, Түркістанмен, Шымкентпен және Алматымен байланыстырады. Википедия бойынша, солтүстік-шығысқа қарай Астанаға дейін 830 км.

Wikivoyage мәліметінше, «Қорқыт ата» әуежайы (коды KZO) орталықтан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 12 км жерде. Қалааралық автобустар мен таксилер Жеңіс көшесі, 107а мекенжайындағы автовокзалдан жөнелтіледі. Маршруттық таксилердің бір бөлігі Бөкейхан көшесі, 64 мекенжайындағы «Салтанат» автовокзалынан шығады. Wikivoyage билет сатып алғанда жөнелту орнын нақтылауға кеңес береді: кейбір рейстер басқа жерлерден шығады.

Вокзал орталықтың солтүстігінде тұр, орталықтағы көрікті жерлерді одан жаяу аралап шығуға болады. Қаланың шеткі аудандарына такси мен қалалық автобустар қатынайды. Қалада қазақ тілі басым, орыс тілі де қолданылады, ал ағылшын тіліне сенім арту қиын. Қызылорда UTC+5 уақыты бойынша тұрады: сағат тілі 2018 жылғы 21 желтоқсанда бір сағат кейін жылжытылды. 2024 жылғы 1 наурыздан бастап бүкіл ел осы UTC+5 уақыты бойынша тұрады.

Облыстың солтүстігінде, Арал ауданында, жазда Қамбаш көліне барады; сапар алдында су деңгейін тексеріңіз.