Ақтаудың көрікті жерлері және Каспий жағасындағы қаладан Маңғыстауға сапарлар

Ақтаудың басты көрікті жерлері теңізбен байланысты: Каспий бойымен созылған ағаш жартас соқпағы, шамамен 5 км жаяу жүретін жағалау және мамырдың соңынан бастап шомылатын жағажайлар. Қалада кеңестік мұра да бар: тұрғын үйдің төбесіндегі маяк, киіз үй пішініндегі Мәңгі алауы бар мемориал, тұғырдағы МиГ ұшағы. Көпшілік үшін Ақтау ең алдымен Маңғыстауды аралауға арналған база: Бозжыра, Шерқала және Торыш түзу сызықпен 70–100 км жерде жатыр.

Ақтаудың өзінде не көруге болады: жағалау, соқпақ және кеңестік орталық

Қаланың басты артықшылығы — жағалауы. 2018 жылдан бері теңіз бойында жартас соқпағы ашылған: ұзындығы бірнеше шақырым болатын тақтай төсеме, жанында қоршау, орындықтар және түрлі түсті жарықдиодты жарық бар. Википедия деректері бойынша Ақтауда Қазақстандағы ең ұзын жаяу жүретін жағалау сызығы бар — шамамен бес шақырым. Мұндағы жағалау әртүрлі: жартасты учаскелер де, құмды жағажайлар да кездеседі.

Екінші қабат — ленинградтық жобалау институтының бас жоспары бойынша салынған 1960 жылдардың қаласы. Оның белгілерін ретімен аралап көрген ыңғайлы.

Кестеден көрініп тұрғандай, қаладағы нысандардың барлығы дерлік жағалау мен орталық шағынаудандар арасындағы бір серуенге сыйып кетеді. Музей мен бақтың жұмыс уақытын біз растай алмадық: барар алдында тексеріп алыңыз.

Уран мен тұщытылған су үшін салынған қала

Ақтау Маңғышлақтан уран, мұнай және сирек жер металдары табылғандықтан пайда болды. 1957 жылы геологтар Қарағие ойысында уран іздей бастады, 1958 жылы Бор мүйісіне құрылысшылардың алғашқы автокеруені келді, ал 1959 жылы мүйістің жанына ескі «Норма» баржасын батырып, оны айлаққа айналдырды: құрылыс материалдары теңізбен тасылатын.

Атауларға қатысты шатасу бар. Орысша Википедия кентті 1963 жылғы 1 шілдеде Шевченко деп қайта атаған дейді, ағылшынша Википедия бұл 1964 жылы болған деп жазады; екі дереккөз де бұрынғы Ақтау атауы 1991 жылы қайтарылғаны туралы бір пікірде. Тарас Шевченко 1850–1857 жылдары солтүстік-батысқа қарай шамамен 100 км жердегі Новопетровск бекінісінде жер аударылып жүрген.

Маңайда тұщы су әлі күнге дейін жоқ. Қала артезиан суымен араластырылған тұщытылған теңіз суын ішеді. БН-350 жылдам нейтронды реакторы 1973 жылдан 1999 жылға дейін жұмыс істеп, тәулігіне 120 000 м³ су беретін әлемдегі алғашқы атомдық тұщыту қондырғысын қуатпен қамтыды. Ағылшынша Википедия мен Wikivoyage жарық пен судың үзіліп қалатынын ескертеді — қалада бірнеше күн тұруды жоспарласаңыз, мұны ескеріңіз.

Қаланың тағы бір хикаясы — 1967 жылғы уақыт капсуласы. 2017 жылы оны ашпақ болды, бірақ 2-шағынауданға көшіру кезінде капсуланың жоғалып кеткені анықталды. Жолдаудың мәтінін оның авторларының бірі қалпына келтірді, қазір ол облыстық музейде қойылған.

Ақтау — Маңғыстауды аралауға арналған база

Өңірге қаланың өзінен гөрі табиғаты үшін жиі барады, ал Ақтау — қисынды бастапқы нүкте: мұнда әуежай, теміржол және порт бар. Біздің нұсқаулықтың ең жақын беттері түзу сызықпен 70–100 км жерде.

Түзу сызық пен жердегі жол — екі бөлек нәрсе: нақты жол ұзағырақ болады, ал қара жолдардың жай-күйін біз растай алмадық. Әр бағытқа жеке күн бөліп, бағытты қазір сол жаққа барып жүргендерден нақтылаңыз.

Wikivoyage өңірдің басқа жерлерін де атайды: Бекет-Ата, Шақпақ-Ата, Шопан-Ата және Масат-Ата сопылық киелі орындары, Отпантау тауы, Тамшалы және Саура оазистері. Маңғыстаудың жер асты мешіттері — зиярат ету орындары: онда кез келген жұмыс істеп тұрған киелі орындағыдай, ұстамды киім киіп, тыныштық сақтаңыз.

Қашан бару керек: жазда теңіз, көктем мен күзде дала

Теңіз үшін маусым–тамыз қолайлы, шөл далаға сапар үшін — мамыр мен қыркүйек. Төменде теңіз деңгейінен 17 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардың нормалары берілген: бұл метеостанция емес, есептік тор.

Жағалауда шілдедегі күндізгі ең жоғары температура шамамен 33 °C, маусым мен тамызда — шамамен 31–32 °C, түнде 21–24 °C-тан төмен түспейді. Тор нүктесі судың дәл жағасында жатыр, сондықтан Маңғыстаудың ішкі жағында жазғы ыстық, сірә, күштірек болады; Википедия қалада +44 °C-қа дейін жететінін айтады. Біздің Маңғыстау айлар бойынша есебіміз мұны растайды: шілдеде түбектің ішкі бөлігінде 31 күннің 22-сі +35 °C пен одан жоғары, ал теңіз жағасындағы Ақтауда 11. Жауын-шашын жоқтың қасы: осы нормалар бойынша жылына шамамен 160 мм, Википедия бойынша шамамен 140 мм, жазда айына 10 мм-ден аз. Қысы қысқа, бірақ ызғарлы: желтоқсаннан ақпанға дейін күндіз шамамен 4 °C, түнде нөлден сәл төмен.

Шомылу маусымы жөнінде дереккөздер әртүрлі айтады: орысша Википедия жағажай маусымын мамырдың соңынан қыркүйектің ортасына дейін деп көрсетеді, ағылшыншасы — мамырдың соңынан тамыздың соңына дейін. Бұл кезде су шамамен 18 °C болады, ал жылдың көп бөлігінде Ақтау маңындағы теңіз суық. Мақсатыңыз теңіз де, далаға сапар да болса, қыркүйек екеуін де аптап ыстықсыз қамтиды.

Қалай жетуге болады және шағынаудандарда қалай адаспауға болады

Әуежай қаладан солтүстікке қарай шамамен 24–25 км жерде орналасқан. Автобустың нөмірін дереккөздер әртүрлі атайды: орысша Википедия — № 11, Wikivoyage (2025 жылғы сәуір) — № 6; Wikivoyage бойынша әуежайға соңғы рейс шамамен 21:00-де, ал ең сенімдісі — такси. Әуежайдан Алматыға, Астанаға, Атырауға ұшады, ал халықаралық рейстер Бакуге, Тбилисиге, Кутаисиге, Ыстамбұлға және Мәскеуге болған — кесте жиі өзгереді.

Қалада вокзал жоқ. Пойыздар орталықтан 15–20 км жердегі Маңғыстау станциясына келеді (дереккөздер әртүрлі сан береді). Ол жерден № 105 автобус жүреді, Wikivoyage бойынша 20:00-ге дейін әр 10 минут сайын. Астанаға пойыз шамамен екі тәулік, Алматыға шамамен үш тәулік жүреді, Атырауға күнделікті қатынас бар. Атырау — ең жақын ірі қала, түзу сызықпен шамамен 388 км.

Әзірбайжаннан келетін паром іс жүзінде Алат пен Ақтаудан алыстағы Құрық порты арасында қатынайды. Түнейтін жерді жоспарлағанда мұның маңызы зор.

Қалада атауы бар көшелер жоқтың қасы: мекенжай үш санмен жазылады, мысалы, 14-42-30 — шағынаудан, үй, пәтер. Такси жүргізушісіне шағынаудан мен үйдің нөмірін айтады.